Προσφατες Αναρτησεις

Η προβολή, μέσα από τον Τύπο της ΕΠΟΝ αιτημάτων που τότε φάνταζαν ουτοπικά

Μια φωτογραφία ενδεικτική της ακτινοβολίας της ΕΠΟΝ και έξω από τα ελληνικά σύνορα. Βρισκόμαστε στο 1946. Ο ψυχρός πόλεμος δεν έχει κυριαρχήσει πλήρως και η επιρροή της ΕΑΜικής αντίστασης είναι ακόμα ισχυρή ανάμεσα στους Ελληνοαμερικάνους. Σχηματισμός της ΕΠΟΝ παρελαύνει στη διαδήλωση της Πρωτομαγιάς στη Νέα Υόρκη.

Με σύνθημα «Πολεμάμε, τραγουδάμε, γκρεμίζουμε, χτίζουμε» η ΕΠΟΝ έθετε τις βάσεις για τη μελλοντική κοινωνία. Και είναι αυτό το όραμα για τον μεταπολεμικό κόσμο που της προσέδιδε τη μεγάλη της δυναμική.

Η δράση της ΕΠΟΝ ξεπερνούσε την ιστορική συγκυρία της Κατοχής και προεκτεινόταν στο μέλλον, το οποίο σχεδίαζε με συγκεκριμένο πρόγραμμα και καθορισμένους στόχους για την πολιτική, την οικονομία, την εκπαίδευση, την υγεία. Επαθλο του αγώνα θα ήταν η «λαϊκή δημοκρατία». Στην αναγκαιότητα του προγράμματος της λαϊκής δημοκρατίας αναφέρεται το ομώνυμο άρθρο της εφημερίδας «Νέος Αγωνιστής», οργάνου του Συμβουλίου Νομού Μαγνησίας της Ενιαίας Πανελλαδικής Οργάνωσης Νέων - ΕΠΟΝ (χρόνος 1ος, αριθμός φύλλου 3, Βόλος, 23 Φεβρουάριου 1944).
 
Η ΕΠΟΝ βάζοντας σήμερα ένα χρόνο ύστερα απ’ την ίδρυσή της μέσα στις επιδιώξεις της τη Λαϊκή Δημοκρατία, δίνει συγκεκριμένη μορφή στους πόθους της νέας γενιάς για το μεταπολεμικό κόσμο και καθορίζει το έπαθλο του σημερινού μας αγώνα. 
Η απόφαση αυτή του Κεντρικού Συμβουλίου δεν ήτανε μια απλή παραδοχή ενός πολιτικού προγράμματος, ήτανε μια απαίτηση της νέας γενιάς, ένα καθήκον επιτακτικό που έμπαινε απ’ την ίδια την εξέλιξη της νιότης του τόπου μας. 
Η νέα γενιά μέσα σε ένα χρόνο έχει υποστεί βαθιές μεταβολές: παρουσίασε μια στροφή προς τα προοδευτικά ρεύματα, έδωσε μια ραγδαία ανάπτυξη στην ΕΠΟΝ και ξεσκέπασε όλες τις κρυπτοφασιστικές οργανώσεις. 

Οι μεταβολές αυτές της νέας γενιάς δημιούργησαν την ανάγκη να ολοκληρωθούν οι σκοποί της ΕΠΟΝ με το αγκάλιασμα ενός προγράμματος που θα εγγυότανε την πραγματοποίηση αυτών των σκοπών και θα πρότεινε συγκεκριμένα μέτρα για την πραγματοποίησή τους αυτή. 

Αυτή η ανάγκη έρχεται να συμπληρώσει σήμερα η απόφαση για τη Λαϊκή Δημοκρατία. Η Λαϊκή Δημοκρατία δεν είναι κάτι το εντελώς καινούργιο για την ΕΠΟΝ. Βρίσκεται στη βάση κάθε άρθρου του καταστατικού και στην προέκταση κάθε σκοπού: η υπεράσπιση των συμφερόντων και δικαιωμάτων της νέας γενιάς στη ζωή, τη μόρφωση, στον πολιτισμό που ζητάει ο β' σκοπός, μόνον με τα μέτρα που προτείνει το πρόγραμμα της λαϊκής δημοκρατίας θα γίνει πράξη. Κι ο αγώνας κατά των ιμπεριαλιστικών πολέμων του σκοπού μας, μόνον με τον φιλικό διακανονισμό των συνόρων και την ειρηνική συνεργασία με τους γειτονικούς λαούς που βάζει η Λαϊκή Δημοκρατία θα επιτευχθεί

Αιτήματα που έγιναν πραγματικότητα

Για το περιεχόμενο της λαϊκής δημοκρατίας διαβάζουμε στα «Μαθήματα της ΕΠΟΝ» τα φυλλάδια τα οποία χρησιμοποιούνταν από τις οργανώσεις για τη διαφώτιση της νεολαίας. Ενδεικτικό του πρωτοπόρου και προοδευτικού χαρακτήρα των αιτημάτων αυτών -παρά την «ιδεαλιστική» διατύπωση της νεανικής ορμής- είναι ότι παρέμειναν επίκαιρα χρόνια μετά τη διάλυση της ΕΠΟΝ.

Σταχυολογούμε την ψήφο στα 18, την προσχολική και επαγγελματική εκπαίδευση, την κοινωνική ασφάλιση, την ισοτιμία αντρών - γυναικών, την προστασία της μητρότητας, τη δωρεάν ιατροφαρμακευτική περίθαλψη.

Η Λαϊκή Δημοκρατία θα είναι το αποτέλεσμα της ελευθέρας εκδήλωσης της θέλησης του λαού και της νεολαίας μέσω ελεύθερων εκλογών. Θα στηρίζεται σε λαϊκή βουλή και η βουλή στον κυρίαρχο λαό. Στις εκλογές θα πάρει ισότιμο μέρος σα βασική εθνική δύναμη, η νέα γενιά. Γι’ αυτό η ΕΠΟΝ συνδέει το αίτημα της λαϊκής δημοκρατίας με το αίτημα του δικαιώματος ψήφου σε όλους τους νέους και τις νέες πάνω από 18 ετών και του δικαιώματος να εκλέγονται σε όλα τα δημοτικά και κοινωνικά αξιώματα από 21 χρονών και πάνω. Το αίτημα των πολιτικών αυτών δικαιωμάτων της νεολαίας απορρέει από τη θέση της σαν ενεργητικού παράγοντα στην κοινωνική μας ζωή και σαν ώριμων ανθρώπων. Η λαϊκή δημοκρατία θα δόση πλήρη ελευθερία σκέψης και οργάνωσης στη νέα γενιά σαν προϋπόθεση ανάπτυξης των δημιουργικών ικανοτήτων της προς όφελος ολόκληρης της κοινωνίας.

Η ΕΠΟΝ θεωρεί απαραίτητο να παρθούν τα ακόλουθα οικονομικά, μορφωτικά, υγειονομικά και πολιτιστικά μέτρα από τη λαϊκή δημοκρατία προς όφελος της νέας γενιάς 

Α. Ιδρυση βρεφικών σταθμών που να αφήνουν οι εργαζόμενες μητέρες την ώρα της δουλειάς τους τα παιδιά τους και οργάνωση της επιστημονικής παρακολούθησης και συντήρησης των παιδιών μέσα σε αυτούς τους σταθμούς. Ιδρυση δημοτικών κρατικών κοινοτικών προ-σχολικών ιδρυμάτων για τα παιδιά 2-6 χρονών με συσσίτιο, ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, ψυχαγωγία και μια πρώτη μόρφωση. Κατάργηση της εργασίας των ανηλίκων, δηλαδή ως 18 χρονών. 6ωρη δουλειά στους νέους και τις νέες από 18 μέχρι 21 χρόνων.

Β. Απαγόρευση χρησιμοποίησης των νέων και κοριτσιών σε βαριές και ανθυγιεινές δουλειές. Μεροκάματο ή μισθό σύμφωνα με το κόστος της ζωής για ίση δουλειά, ίσο μεροκάματο ή μισθό, κοινωνικές ασφαλίσεις για την εργαζόμενη νεολαία με έξοδα των εργοδοτών και του κράτους, κλήρο στους νέους αγρότες και αγρότισσες από 18 χρονών και πάνω σαν οικονομική βάση για τη δημιουργία δικιάς τους οικογένειας. Επέκταση των κοινωνικών ασφαλίσεων και στην αγροτική νεολαία. Εκπαίδευση από το δημοτικό ως το πανεπιστήμιο. Αμεση καθιέρωση της λαϊκής δημοτικής γλώσσας από το δημοτικό ως το πανεπιστήμιο, επεξεργασία νέου εκπαιδευτικού προγράμματος που να δίνει τη δυνατότητα μιας πραγματικής μόρφωσης της νεολαίας. Βασικό στοιχείο του νέου εκπαιδευτικού προγράμματος πρέπει να είναι η επαγγελματική μόρφωση της νεολαίας που ως τώρα ήταν σχεδόν ανύπαρχτη. Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα της λαϊκής δημοκρατίας πρέπει να βοηθάει κάθε νέο για να μορφωθεί σύμφωνα με τις φυσικές του κλίσεις.

Γ. Αμεση μόρφωση των αναλφάβητων και μισογραμματισμένων παιδιών, νέων και κοριτσιών.

Δ. Πλέρια οργάνωση όλων των σχολικών θεσμών υγιεινής, πρόνοιας, αντίληψης, διαπαιδαγώγησης και ψυχαγωγίας.

Ε. Μέτρα υγιεινής. Σαν πρώτο μέτρο για την υγεία της νεολαίας πρέπει να είναι η προστασία της μητέρας και προπάντων την περίοδο της εγκυμοσύνης. Καταπολέμηση της ελονοσίας και της φυματίωσης, των αφροδισίων νοσημάτων με δωρεάν φάρμακα και συγχρονισμό της επέχτασης των νοσοκομείων αναρρωτηρίων κ.λπ. με αποξηραντικά έργα, με ανέγερση σπιτιών που να εκπληρώνουν τους όρους της υγιεινής κ.λπ.

ΣΤ. Πλέρια ελευθερία οργάνωσης πολιτικών οργανώσεων της νεολαίας. Η λαϊκή δημοκρατία μ’ όλη την πολιτική μα και μέσω του αθλητισμού και της ψυχαγωγίας πρέπει να βγάλει τη νέα γενιά απ’ τη σημερινή διαφθορά. Σύνθημα της λαϊκής δημοκρατίας για τη νέα γενιά πρέπει νάναι γερά σώματα, γερά μυαλά

«Αντίδοτο» σε μια ανδροκρατούμενη κοινωνία 

Μια από τις σημαντικότερες συμβολές της ΕΠΟΝ είναι η είσοδος των γυναικών στη δημόσια σφαίρα. Σπάζοντας πατριαρχικά στερεότυπα αιώνων, η ΕΠΟΝ έθεσε τα νέα κορίτσια δίπλα στους αγωνιζόμενους νέους. Οι νέες έγιναν συντρόφισσες και συναγωνίστριες, μπορούσαν να εκφράσουν τη γνώμη τους και, το σημαντικότερο -αυτό που γινόταν για πρώτη φορά έως τότε στην ανδροκρατούμενη ελληνική κοινωνία-, να ψηφίσουν αλλά και να εκλεγούν.Η δράση αυτή της ΕΠΟΝίτισσας, η οποία εκτός από τους παραδοσιακούς ρόλους αναλάμβανε και νέα καθήκοντα αναφέρεται το Τεκμήριο 3. 


Η νέα κοπέλα βρέθηκε τρομαγμένη μέσα στο σκοτάδι της σκλαβιάς. Τριγύρω της θύελλα- η πείνα η διαφθορά, η εκμετάλλεψη, οι προλήψεις. Πού πήγαινε; Ποιο δρόμο να ακολουθούσε; Πλανήθηκε με αβέβαια δισατακτικά βήματα Και ξάφνου είδε το φως. Τράβηξε για κει, στάθηκε και άκουσε. Ο μεγάλος φωτεινός κύκλος που κλείνει μέσα του όλη τη νέα γενιά της Ελλάδας την πήρε μέσα του. 
Η νέα κοπέλα αναμέτρησε τις δυνάμεις της, σωματικές και πνευματικές κι ακολούθησε το μεγάλο στρατό των νέων και κοριτσιών που πήγαινε στον αγώνα.

 Η χωριατοπούλα, η κοπέλα του κάμπου και η φτωχιά και η πλούσια, η απλοϊκιά και η φωτισμένη κράτησε ισάξια στο πλευρό του νέου το κοντάρι της σημαίας που γράψει λευτεριά ή θάνατος. 
Η επονίτισσα του Νομού Μαγνησίας ένα ολάκερο χρόνο αγωνίζεται στην πόλη και στην ύπαιθρο. Τα στοργικά της χέρια ζύμωσαν το ψωμί για τον αντάρτη, πλένουνε και μπαλώνουνε τα ρούχα του. Φροντίζουν για την επιμελητεία του. Πρώτη η επονίτισσα εργάτρια στον αγώνα για το μεροκάματο, για το ψωμί, για τη ζωή. Φλογερή και ατρόμητη στα συλλαλητήρια και τις διαδηλώσεις. Η παρηγοριά των αρρώστων και των πονεμένων, η μικρή μάνα των παιδιών, η αδελφή των τραυματισμένων. Τι δεν έκανε ένα ολάκερο χρόνο. Αψήφησε τον κίνδυνο και τον θάνατο και δούλεψε σκληρά. Κράτησε το τσαπί πλάι στους νέους και καλλιέργησε τη γη, έγινε νοσοκόμα έφερε φαρμακεία στα παραμικρότερα χωριά, δούλεψε στα σπίτια, βοήθησε τα μικρά παιδιά, τους αρρώστους, τους κατατρεγμένους, στάθηκε ηρωική στα καμένα χωριά, έσωσε τις παρασυρμένες στη διαφθορά, διαφώτισε και τόνωσε τους δειλούς και τους ανίδεους.

Κράτησε ψηλά τη σημαία του αγώνα Σκόρπισε την αισιοδοξία, την πίστη για τη νίκη, τον ενθουσιασμό. Ταχτική στη δουλειά της, πειθαρχική και ακούραστη, στάθηκε μια μεγάλη δύναμη μέσα στην ΕΠΟΝ. Κι ακόμα όταν οι σφαίρες σφύριζαν πάνω από τα κεφάλια τους, οι επονίτισσες ατρόμητες στον τόπο της μάχης σήκωναν τους τραυματισμένους προσφέροντας τη βοήθεια τους. Πολλές είναι οι επονίτισσες του νομού μας που έδωσαν το αίμα τους στο βωμό της Λευτεριάς. Πέθαναν σαν ηρωίδες χαμογελώντας προς το όραμα της νίκης. Χιλιάδες επονίτισσες ακολουθούν το δρόμο της Λευτεριάς και της δουλειάς. Ενας ολόκληρος χρόνος αγώνων βρίσκει την επονίτισσα πρωτοπόρα. Το χέρι της μαζί με το χέρι του νέου κρατάει το κοντάρι της σημαίας ·· 
{[['']]}

Η τραγική κατάληξη του έπους της Εθνικής Αντίστασης συμπαρέσυρε και την ΕΠΟΝ

Δυστυχώς η τραγική κατάληξη του έπους της Εθνικής Αντίστασης συμπαρέσυρε και την ΕΠΟΝ. Μετά τη Βάρκιζα και το ξέσπασμα της Λευκής Τρομοκρατίας όσοι νέοι είχαν περάσει από την οργάνωση διέτρεχαν θανάσιμο κίνδυνο. Πολλοί νέοι φοιτητές και επιστήμονες της ΕΠΟΝ σώθηκαν χάρη στις ενέργειες του διευθυντή του Γαλλικού Ινστιτούτου Οκτάβιου Μερλιέ και του φιλέλληνα διανοούμενου Ροζέ Μιλλιέξ.

Τα Χριστούγεννα του 1945 περίπου 200 Ελληνες, νέοι επιστήμονες και καλλιτέχνες. άφηναν πίσω τους την Ελλάδα -που σιγά σιγά συρόταν στην περιπέτεια του Εμφυλίου- κι έφυγαν για το Παρίσι ως υπότροφοι του Γαλλικού Ινστιτούτου, ταξιδεύοντας με ένα πλοίο που έγινε θρύλος, το νεοζηλανδέζικο «Ματαρόα» (η γυναίκα με τα μεγάλα μάτια στα πολυνησιακά). Το ταξίδι άρχισε από τον Πειραιά προς τον Τάραντα της Ιταλίας και από κει με τρένο μέσω Ελβετίας προς το Παρίσι...

Αρχηγός της ομάδας ο αρχιτέκτονας Πάνος Τζελέπης και ανάμεσα στους υπότροφους ήταν οι φιλόσοφοι Κορνήλιος Καστοριάδης, Κώστας Παπαϊωάννου, Μιμικά Κρανάκη, Κώστας Αξελός, ο ιστορικός Νίκος Σβορώνος, οι φοιτητές αρχιτεκτονικής Εμμανουήλ Κινδύνης, Αριστομένης Προβελέγγιος, Αθανάσιος Γάττος, Κωνσταντίνος Μανουηλίδης. Νικόλας Χατζημιχάλης, Γιώργος Κανδύλης, Πάνος Τσολάκης, Τάκης Ζενέτος, ο κινηματογραφιστής Μάνος Ζαχαρίας, ο γλύπτης Μέμος Μακρής, ο ζωγράφος Ντίκος Βυζάντιος, η ζωγράφος Νέλλη Ανδρικοπούλου (αργότερα σύζυγος Εγγονόπουλου), ο μουσικός Δημήτρης Χωραφάς, ο Αδωνις Κύρου (σκηνοθέτης), ο τεχνοκριτικός Αγγελος Προκοπίου, οι γιατροί Ανδρέας Γληνός (γιος του Δημήτρη Γληνού) και Ευάγγελος Μπρικας, η συγγραφέας Ελλη Αλεξίου, η ποιήτρια Μάτση Χατζηλαζάρου, ο ποιητής Ανδρέας Καμπάς, οι φιλόλογοι Εμμανουήλ Κριαράς και Σταμάτιος Καρατζάς και πολλοί άλλοι.

Ενδεικτική του δυναμικού της ΕΠΟΝ ήταν η συμμετοχή προσώπων όπως ο Λεωνίδας Κύρκος, η Αννα Συνοδινού, η Μαίρη Λαλοπούλου, η Ελένη Γλύκατζη - Αρβελέρ και η Ναταλία Μελά

Μια ανάγνωση των ονομάτων κάποιων νέων που στελέχωσαν τις γραμμές της ΕΠΟΝ στην Αθήνα φανερώνει το εύρος και την ποιότητα της οργάνωσης.
Λεωνίδας Κύρκος, Μίνως Αργυράκης (σκηνοθέτης), Θανάσης Βέγγος, Δημήτρης Δεσποτίδης («Πέτρος», Εκδόσεις Θεμέλιο), Γιώργος Φαρσακίδης (χαράκτης), Μαίρη Λαλοπούλου (ηθοποιός), Γρηγόρης Γρηγορίου (σκηνοθέτης), Χρήστος Πασαλάρης (δημοσιογράφος), Σόνια Γαΐτη, Αννα Συνοδινού, Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ (ιστορικός), Ναταλία Μελά, Βάσος Καπάνταης (γλύπτης), Λένα Τσούχλου, Γιαννιός Μιγάδης (ζωγράφος), Ανδρέας Καμπάς (ποιητής), Νάνος Βαλαωρίτης (ποιητής), Μάνος Χατζιδάκις (συνθέτης, μουσικός).

Την άνοιξη του 1946 οι Ενωμένοι Καλλιτέχνες παρουσίασαν το έργο «Το καλοκαίρι θα θερίσουμε» του πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα Αλέξη Δαμιανού. Για την παράσταση αυτή ο Χατζιδάκις έγραψε το τραγούδι «Τα παιδιά κάτω στον κάμπο», το οποίο ξαναχρησιμοποίησε αργότερα (1974) στην ταινία του Ντούσαν Μακαβέγεφ «Sweet movie».

Το τραγούδι εκτελούνταν από χορωδία που διηύθυνε ο ΕΠΟΝίτης μουσικός Μίκης Θεοδωράκης: «Η πρώτη μας συνύπαρξη με τον Μάνο... [...] Αυτός είχε γράψει τη μουσική για “Το καλοκαίρι θα θερίσουμε” κι εγώ διεύθυνα μια μικρή χορωδία από ΕΠΟΝίτες. Κάπου κάπου τον αντικαθιστούσα στο αρμόνιο. Ο θίασος των Ενωμένων Καλλιτεχνών ήταν ο επίσημος θίασος της Αριστερός, του ΕΑΜ, κι αυτό από μόνο του έδειχνε το ιδεολογικό στρατόπεδο στο οποίο ανήκαμε και οι δύο [...]».

Την ίδια στιγμή σκληρές μάχες δίνονταν σε όλη τη χώρα και οι νεολαίοι της ΕΠΟΝ σε πολλές περιπτώσεις κάλυπταν με τα όπλα τους την υποχώρηση των τμημάτων του προς το βουνό.

Η ΕΠΟΝ συνέχισε τη δράση της μέχρι το πικρό τέλος. Ομως η φήμη της την ξεπέρασε. Επρόκειτο για ένα κοινωνικό πείραμα πρωτοφανών διαστάσεων που όμως έμεινε ανολοκλήρωτο.

Πηγή: Βασιλική Λάζου, Διδάκτορας Ιστορίας - HotDoc
{[['']]}

Χωνί, Οπλο, Πολιτισμός

 Το μεγαλύτερο κοινωνικό εργαστήριο. Το σπάσιμο των στερεοτύπων μέσα από τη συμμετοχή στην Αντίσταση. Ο κορυφαίες προσωπικότητες των γραμμάτων και των τεχνών είχαν περάσει από τις γραμμές της ΕΠΟΝ.

Η ΕΠΟΝ (Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων) ιδρύθηκε μέσα στην Κατοχή, στις 23 Φεβρουάριου του 1943, και ήταν μέροςτου ευρύτερου απελευθερωτικού κινήματος του ΕΑΜ, το οποίο έγραψε ιστορία στα βουνά της πατρίδας μας δίνοντας μάχες για την απελευθέρωση της Ελλάδας από τους Ιταλούς και τους Γερμανούς.
Ομως οι μάχες που έδωσε η ΕΠΟΝ δεν δόθηκαν μόνο στα βουνά ενάντια στους κατακτητές, αλλά δόθηκαν και στις πόλεις και στα χωριά ενάντια στην αμάθεια, τη φτώχεια, την αναξιοπρέπεια και την πολιτιστική ένδεια στην οποία είχε καταδικαστεί ο σκλαβωμένος λαός.

Τα μέλη της οργάνωσης εμπνεύστηκαν από πανανθρώπινα ιδανικά και για τον λόγο αυτό στις τάξεις της ΕΠΟΝ βρέθηκαν νέοι από όλο το φάσμα και από όλες τις τάξεις της ελληνικής κοινωνίας.
Η δουλειά που έκαναν ήταν πολύ σημαντική, αφού δημιουργούσαν το κοινωνικό δίκτυο που στήριζε τους αντάρτες στα βουνά, είτε συγκεντρώνοντας πληροφορίες για τις κινήσεις του εχθρού είτε μαζεύοντας εφόδια (ρούχα, τρόφιμα, φάρμακα) είτε βοηθώντας στη διακίνηση αγωνιστών προς και από το βουνό είτε οργανώνοντας κάποιες απαραίτητες κρυψώνες στις πόλεις.

Το σημαντικότερο, όμως, ήταν πως αποτελούσαν τους «αιμοδότες» του κινήματος, αφού μέσα από τις τάξεις τους θα έβγαινε η νέα γενιά αγωνιστών. Σύνθημά τους ήταν το περίφημο «Πολεμάμε και τραγουδάμε» και το τραγούδι τους ακούστηκε στα πέρατα της ελεύθερης Ελλάδας, γιατί έκαναν τον αγώνα να φαίνεται γλέντι.

«Ολα άρχισαν στις 23 Φλεβάρη του 1943 σ’ ένα ταπεινό σπιτάκι της οδού Δουκίσσης Πλακεντίας 3 στους Αμπελοκήπους, στο σπίτι του κομμουνιστή δασκάλου Παναγή Δημητράτου, όπου σε μια ιστορική σύσκεψη των αντιπροσώπων δέκα εθνικοαπελευθερωτικών οργανώσεων ιδρύθηκε η Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση, η ΕΠΟΝ.

Η νεολαία ανταποκρίθηκε με ενθουσιασμό στο κάλεσμα της ΕΠΟΝ. Η συμβολή της στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα ήταν μοναδική. Από τις γραμμές της πέρασαν 600.000 νέοι και νέες, από τους οποίους 35.000 έγιναν ανταρτοεπονίτες μαχητές του ΕΛΑΣ και 36.000 αγωνίστηκαν στον ΕΛΑΣ των πόλεων, τον εφεδρικό ΕΛΑΣ και στα έμπεδα. 

Δεν υπήρξε διαδήλωση όπου η ΕΠΟΝ να μην έδωσε το δικό της μοναδικό “παρών” στον μαζικό αγώνα κατά των κατακτητών. Δεν υπήρξε μάχη όπου να συμμετείχαν ανταρτοεπονίτες και να μη διακρίθηκαν. Σε 1.300 υπολογίζονται οι ΕΠΟΝίτες αντάρτες που έπεσαν στο πεδίο της μάχης, ενώ άγνωστος παραμένει ο αριθμός αυτών που έπεσαν στις διαδηλώσεις των πόλεων, που εκτελέστηκαν, που πέθαναν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης ή που πιάστηκαν και βασανίστηκαν από τις αρχές κατοχής και τα όργανά τους».

Μάρτιος. 1943 Εναντίον της επιστράτευσης 

«Λίγες εβδομάδες μετά την ίδρυσή της στις 5 Μαρτίου του 1943, η ΕΠΟΝ πρωτοστάτησε στην κορυφαία ίσως αντιστασιακή πράξη σε όλη την Ευρώπη. Μιλάμε για τη διαδήλωση εναντίον της πολιτικής επιστράτευσης, η οποία συγκλόνισε την Αθήνα και κατόρθωσε να ματαιώσει την αποστολή Ελλήνων για καταναγκαστική εργασία στη Γερμανία. Τότε χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά το χωνί που καλούσε τον κόσμο να αντισταθεί και εμφανίστηκαν για πρώτη φορά τα πανό με τα αρχικά "ΕΠΟΝ", που γρήγορα θα κάλυπταν τους τοίχους της πόλης με πράσινο χρώμα. [...] Ο συνδυασμός της Αντίστασης και της νεολαιίστικης οργάνωσης υπήρξε ένας από τους παράγοντες της τεράστιας απήχησης της ΕΠΟΝ.

Οι περισσότεροι όμως ΕΠΟΝίτες έδρασαν παράνομα στις πόλεις και στην Ελεύθερη Ελλάδα, γιατί η ΕΠΟΝ αγκάλιασε πρώτη τα αγροτικά στρώματα. Η εμπειρία για τους ΕΠΟΝίτες και τις ΕΠΟΝίτισσες ήταν ανεκτίμητη. Συνέβαλε σ' αυτό, πέρα από την αίσθηση της συλλογικότητας και της συμμετοχής στα “ωραιότερα ιδανικά”, και η πολιτιστική τους αφύπνιση, ιδιαιτερότητα κι αυτή μόνο της ΕΠΟΝ. Μια πραγματική πολιτιστική άνοιξη, που πνίγηκε λίγο αργότερα στις διώξεις και στην αγριότητα του ανελέητου Εμφυλίου και στην κατάθλιψη της μετεμφυλιακής Ελλάδας».

Ιούλιος 1943. Κατά της παραχώρησης Μακεδονίας, Θράκης

Στις 22 Ιουλίου του 1943 η Αθήνα σείστηκε από τη μεγαλειώδη διαδήλωση κατά της παραχώρησης της Μακεδονίας και της Θράκης στους Βούλγαρους. Οι πορείες ξεκίνησαν από τις γειτονιές της Αθήνας και συνέκλιναν στην Πανεπιστημίου όταν χτυπήθηκαν από τα γερμανικά τανκς που πρόβαλαν από την οδό Ομήρου.

Η 19χρονη ΕΠΟΝίτισσα Κούλα Λίλη ανέβηκε σε ένα άρμα και χτύπησε τον πολυβολητή προτού πέσει νεκρή. Απολογισμός 30 νεκροί, 200 τραυματίες, 500 συλληφθέντες.

Στις 22 Δεκεμβρίου του 1943 οι νέοι της ΕΠΟΝ μαζί με άλλους πατριώτες βγήκαν στους δρόμους στο μεγάλο συλλαλητήριο και ματαίωσαν την επιστράτευση που ήθελε να κάνει ο δωσίλογος πρωθυπουργός I. Ράλλης για να εμπλουτίσει τη Βέρμαχτ με νέο αίμα Ελλήνων στρατιωτών και εις βάρος του συμμαχικού αγώνα.

Η ΕΠΟΝ έκανε σπουδαία δουλειά πεδίου στις γειτονιές των πόλεων γράφοντας συνθήματα, διακινώντας την εφημερίδα της «Νέα Γενιά», ρίχνοντας προκηρύξεις και άλλο έντυπο υλικό, οργανώνοντας λαϊκά συσσίτια και κάθε άλλη δυνατή βοήθεια, και πάνω από όλα έδωσε στον λαό θάρρος, κουράγιο και την αυτοπεποίθηση ότι η ημέρα της λευτεριάς πλησιάζει.

Μεγάλη σημασία δόθηκε στην πολιτιστική ανάπτυξη της υπαίθρου σε όλη την Ελεύθερη Ελλάδα. Πολλά θέατρα, ορχήστρες, χορωδίες έφεραν τη χαρά της τέχνης και του πολιτισμού στο πιο αποκομμένο χωριουδάκι, πρωτόγνωρα πράγματα για τους κατοίκους εκείνη την εποχή. Οι νέοι της ΕΠΟΝ αγωνίστηκαν για τη μόρφωση της νεολαίας, για το άνοιγμα και τη λειτουργία των σχολείων που οι κατακτητές τα είχαν μετατρέψει σε στρατώνες ή αποθήκες και βοήθησαν στην ανοικοδόμηση των καμένων χωριών και στο άνοιγμα δρόμων.

«[...] ένα δείγμα πολιτισμού που οι παλιοί Λαρισαίοι το θυμούνται, είναι η εξόρμηση των ΕΠΟΝιτών και των ΕΠΟΝιτισσών, λίγους μήνες μετά την απελευθέρωση για την αναδάσωση του Αλκαζάρ όπου οι κατακτητές είχαν κόψει όλα τα δένδρα για τις ανάγκες τους σε καύσιμα. Μέσα σε δύο Κυριακές, φυτέψαμε όλα σχεδόν τα δένδρα που τώρα καμαρώνουμε και θαυμάζουμε...»

Εστία πολιτισμού στο κέντρο της κατεχόμενης Αθήνας

Η αντιστασιακή θεατρική δραστηριότητα άρχισε από το Θεατρικό Εργαστήριο το οποίο λειτουργούσε κάτω από την εποπτεία του Σίμωνα Καρά στην οδό Λέκκα 26 στην Αθήνα.

Εκεί δίδασκαν ο σκηνοθέτης Γιαννούλης Σαραντίδης υποκριτική και σκηνοθεσία, ο αείμνηστος Μάρκος Λυγερής ιστορία τέχνης της λογοτεχνίας, η ποιήτρια Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη δραματολογία, ο ζωγράφος Γιάννης Τσαρούχης ιστορία της τέχνης και σκηνογραφία, ο γλύπτης Θανάσης Απάρτης αισθητική και σχέδιο. Ο γλύπτης Μέμος Μακρύς σχέδια ο Αντώνης Φωκάς ενδυματολογία, ο Σίμων Κάρας μουσική και δημοτικό τραγούδι, η Μιράντα Βούλγαρη χορό, ο Χαράλαμπος Σακελλαρίου ελληνικούς χορούς.

Η πρώτη σημαντική εκδήλωση που έκανε το Θεατρικό Εργαστήρι ήταν η ομιλία του Βασίλη Ρώτα για το δημοτικό τραγούδι. Εγινε στο θέατρο Βρετάνια και επαναλήφθηκε αρκετές φορές. ενώ αργότερα το πρόγραμμα συμπληρώθηκε με το έργο · "Το πιάνο ..." και με την κωμωδία "Οι γραμματιζούμενοι".

0 θίασος διωγμένος από τη στέγη της οδού Λέκκα βρήκε πρόσκαιρα καταφύγιο στην οδό Σόλωνος 100, στη Στέγη Εργαζόμενου Κορασιού.

Τα πράγματα έσφιξαν στην Αθήνα τόσο που πια μόνο οι τολμηροί μαχητές με τις μπογιές και τα πινέλα, με τους πολύγραφους και τις προκηρύξεις, με τα χωνιά και τα όπλα, συνέχιζαν τον αγώνα.

Τα χωριά μαθαίνουν το θέατρο

Οι παραστάσεις της ΕΠΟΝ μεταφέρθηκαν στην Ευρυτανία και ύστερα τη Θεσσαλία. Εκεί η ομάδα εμπλουτίστηκε με τους Γιώργο Δήμου, ηθοποιό ο οποίος είχε πάρει το παρωνύμιο «Θέσπις», τον Γεράσιμο Σταύρου, τον Αλέξη Ξένο και τη γυναίκα του και κάποια παιδιά της ΕΠΟΝ. Ρεπερτόριο για δύο παραστάσεις, τη μια έπαιζαν το έργο «Ρήγας Βελεστινλής» του Ρώτα και την άλλη μέρα κάποιες σάτιρες του Γεράσιμου Σταύρου, συμπληρωμένες με απαγγελίες.

Την ίδια περίοδο στα βουνά της Ηπείρου δραστηριοποιούνταν ένας ακόμη σημαντικός θίασος, ο οποίος συγκρότησε το συμβούλιο της ΕΠΟΝ του νομού Αρτας, με επικεφαλής τον ποιητή και φιλόλογο Γιώργο Κοτζιούλα και με την υποστήριξη της VIII Μεραρχίας του ΕΛΑΣ. Ο θίασος έγινε γνωστός ως Λαϊκή Σκηνή.

Εκτός όμως από τους επώνυμους θιάσους αξιόλογη δραστηριότητα ανέπτυξαν και οι ερασιτεχνικοί θίασοι που λειτουργούσαν στα μορφωτικά τμήματα της ΕΠΟΝ σε όλη την Ελλάδα. Μια ακόμη σελίδα στην ιστορία του θεάτρου στην περίοδο της Αντίστασης είναι και οι παραστάσεις κουκλοθέατρου, με επικεφαλής τον Ν. Ακίλογλου.

Η συμμετοχή του κόσμου της επαρχίας, μέχρι τότε αμύητου στα μυστήρια και στην τελετουργία του θεάτρου, δημιουργούσε πολύ δυνατά συναισθήματα. Οι κρύες νύχτες του χειμώνα απέκτησαν φως και ζεστασιά, ενώ τα καλοκαίρια οι παραστάσεις κάτω από τα αστέρια δανείζονταν και λίγη από τη μαγεία της φύσης. Κάτι τέτοιες στιγμές οι νεαροί ΕΠΟΝίτες ένιωθαν ότι όλα ήταν δυνατά και πως το όνειρο για μια ελεύθερη πατρίδα και μια καλύτερη ζωή μπορούσε να γίνει πράξη και όλοι ήθελαν να συμμετέχουν.

Ο Βασίλης Ρώτας θυμάται:

«[...] Στη Βίνιανη [...] μαζεύαμε τα παιδιά και κάναμε γιορτές, όπου θαυμάσαμε αυτά τα κοριτσάκια και τ’ αγοράκια, ψωριασμένα, πεινασμένα, αδύναμα, να χορεύουν μολοντούτο και να τραγουδάνε και να παίζουν στη σκηνή με τόση προσήλωση σ’ αυτό που έκαναν, με τόση πεποίθηση πως ήταν ιερό και ανώτερο, που τα θυμόμαστε σήμερα και τα μάτια μας δακρύζουν. Τα παιδιά χόρευαν και τραγουδούσαν με τόση χάρη και λεβεντιά που ο λαός, οι ακροατές ξεσπούσαν αυθόρμητα σε χειροκροτήματα κι όλες οι αθλιότητες, οι κουρελαρίες και οι αδυναμίες χανόντουσαν κι έμενε εκείνη η ομορφιά λαμπρή, φωτισμένη από το πνεύμα του αγώνα. Τόση ήταν η λαχτάρα που είχαν τα ίδια τα παιδιά για να πάρουν μέρος, που θυμάμαι ακόμη ένα αγοράκι τεσσάρων χρονών που με τραβούσε στον δρόμο από το παλτό και μου 'λεγε:

Ρε συναγωνιστή, ρε Ρώτα, βάλε και μένα.

- Πού να σε βάλω;

- Στο θέατρο»

Στο Νιοχώρι Καστανιάς Καρδίτσας έκαναν πρόβες και στο βουνό Ιταμός, όπου έγινε το Πανθεσσαλικό Συνέδριο του ΕΑΜ, ετοιμάστηκε μέσα στα έλατα θέατρο με κοίλον, όπου γίνονταν τη μέρα οι ομιλίες των αντιπροσώπων και το βράδυ οι παραστάσεις. «Οι αντιπρόσωποι που ήρθαν από τα πέρατα της Θεσσαλίας είχαν δέσει ολόγυρα στον καταυλισμό μουλάρια και γαϊδούρια που γκάριζαν και χλιμίντριζαν κι είχα φοβηθεί πως θα μας χαλούσαν την παράσταση. Αλλά η αφοσίωση ήταν τέτοια που το ακροατήριο, έως δυόμισι χιλιάδες άνθρωποι, κρατούσε και την ανάσα του χωρίς να ενοχλείται από τίποτε».

Τα εισιτήρια πληρώνονταν σε είδος: πατάτες, στάρι, καλαμπόκι, κάστανα, καρύδια, αυγά, λάδι. Οι ταμίες-θυρωροί στέκονταν στην είσοδο με τσουβάλια και με δοχεία αυτός που είσπραττε το λάδι. Την είσπραξη τη μάζευε η ΕΠΟΝ για τον αγώνα όπως και στην Αθήνα.

Μεγάλη εντύπωση έκανε στους νεαρούς ΕΠΟΝίτες η αντίδραση των απλών ανθρώπων.

«Ο λαός ήταν τόσο ανεβασμένος στο ύψος των περιστάσεων, που κανείς δεν διανοήθηκε να μπει λαθραία. Ακόμη και σε χωρία που το θέατρο ήταν ολότελα ξέφραγο [...]. Σε όλες μας ας παραστάσεις φέρονταν με αξιοπρέπεια και θρησκευτική ευλάβεια και μ' εντιμότητα παντού. Τόσο που μας έκανε όλους να προσπαθούμε ν’ ανταποκριθούμε και να νιώθουμε δέος μπροστά σ’ αυτή τη λαϊκιά ανωτερότητα».

Υστερα κατέβηκαν στο Παλιούρι, το Λεοντάρι, σχεδόν όλα τα χωριά «Ενας θίασος από καμιά δεκαριά άτομα που πορεύεται πεζή από χωριό. Ετσι περάσαμε τον θεσσαλικό κάμπο, περάσαμε μεσάνυχτα τη σιδηροδρομική γραμμή δυο φορές και φτάσαμε στα χωριά του Αλμυρού. Από κει
περάσαμε στο Πήλιο και το γυρίσαμε όλο, ανατολικό και δυτικό, ώσπου καταλήξαμε στον Βόλο... Οι Γερμανοί φεύγανε και μεις μπαίναμε».


Η συμμετοχή των γυναικών.
Με όπλο και με ψήφο

Η συμμετοχή των γυναικών στην ΕΠΟΝ ήταν μαζική και ενθουσιώδης. Σ' αυτό συνέβαλε και η προηγούμενη εμπειρία της Εθνικής Αλληλεγγύης που ιδρύθηκε τα πρώτα χρόνια της Κατοχής από μητέρες και αδερφές κρατουμένων και εκτοπισμένων αγωνιστών. Ηταν, κατά κάποιο τρόπο, ο Ερυθρός Σταυρός της Αντίστασης.

«Λίγοι γνωρίζουν ότι η ΕΠΟΝ, ως Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση, δεν ήταν η πρώτη που ιδρύθηκε. Η πρώτη οργάνωση με ενιαίο πανελλαδικό χαρακτήρα ήταν η Εθνική Αλληλεγγύη, [...] ο λαός δικαιολογημένα την ονόμασε “Μάνα του Αγώνα”, αφού από τα τρία εκατομμύρια μέλη της, οι γυναίκες ήταν η μεγάλη πλειοψηφία. Τα 2/3 της Οργάνωσης ήταν γυναίκες!».

Νέες σχέσεις δημιουργήθηκαν μεταξύ των αντρών και των γυναικών συναγωνιστών, μέσα σε κλίμα συντροφικότητας και αλληλοσεβασμού. Το σήμα της ΕΠΟΝ (ένα ζευγάρι νέων ανεβαίνει αγκαλιασμένο κάποια σκαλοπάτια που οδηγούν στο φως) αποτυπώνει με τον καλύτερο τρόπο τη σχέση αυτή.

Στην ύπαιθρο η συμμετοχή της γυναίκας συνδέθηκε με την εμφάνιση και ανάπτυξη του αντάρτικου και τη δημιουργία απελευθερωμένων περιοχών όπου ριζικά αναμορφωνόταν ο καθιερωμένος τρόπος ζωής. Οι γυναίκες βοηθούν πολεμώντας, μεταφέροντας πολεμοφόδια, πληροφορίες ή βοηθώντας στην περίθαλψη των τραυματιών.

«Εκτός από τις αντάρτισσες -όλων των κατηγοριών-υπάρχουν και άλλες γυναίκες που δουλεύουν σε μάχιμες υπηρεσίες του ΕΛΑΣ. Τα όρια των αρμοδιοτήτων τους δεν είναι σαφώς καθορισμένα και οι δραστηριότητες τους είναι πολύπλευρες και πολυποίκιλες. Αναφέρονται ως ανταρτοεπονίτισσες, εφεδροελασίτισσες, εφεδρίνες, επονίτισσες ή απλώς γυναίκες.

«Ανταρτοεπονίτισσα μπορεί να χαρακτηριστεί μια κοπέλα που βγήκε στο βουνό κυνηγημένη από τους κατακτητές, έμεινε κάποιο διάστημα στον ΕΛΑΣ και στη συνέχεια “τη διέθεταν” στην ΕΠΟΝ για το “γυναικείο κίνημα”».

Οι γυναίκες στην ΕΠΟΝ είχαν γνώμη και λάμβαναν μέρος στη λήψη αποφάσεων συμμετέχοντας στις συνελεύσεις με δικαίωμα ψήφου. Ετσι οι γυναίκες στην ΕΠΟΝ και την αντίσταση γενικότερα είχαν αποκτήσει στην πράξη το δικαίωμα ψήφου πολύ πριν από τις 19 Φεβρουάριου του 1956, που ψήφισαν οι Ελληνίδες στις βουλευτικές εκλογές. Εξάλλου η ΕΠΟΝ προπαγάνδιζε υπέρ του δικαιώματος ψήφου στην ηλικία των 18 ετών.

Πριν από την επίσημη καθιέρωση των πολιτικών δικαιωμάτων των γυναικών (το 1952) σ’ όλη την ειτικράτεια είχαν προηγηθεί κάποιες άλλες εκλογές όπου για πρώτη φορά οι Ελληνίδες είχαν ασκήσει τα εκλογικά τους δικαιώματα - ψήφισαν και ψηφίστηκαν. Ηταν στις 23 Απριλίου του 1944 στην περίοδο της Κατοχής όταν έγιναν οι εκλογές για την ανάδειξη του Εθνικού Συμβουλίου (δηλαδή της Βουλής) στην Ελεύθερη Ελλάδα!

Καθώς πλησίαζε το τέλος της Κατοχής ο αγώνας γινόταν πιο τραχύς και ανελέητος.

Θρύλος έγινε η ηρωική αντίσταση των τριών ΕΠΟΝιτών στις 28 Απριλίου του 1944 στο μικρό σπιτάκι του Υμηττού, το «Κάστρο του Υμηττού», όπως το έλεγαν. Εκεί άφησαν την τελευταία πνοή τους ο Δημήτρης Αυγέρης, ο Θανάσης Κιοκμενίδης και ο Κώστας Φωλτόπουλος υπερασπίζοντας μια αποθήκη οπλισμού και πυρομαχικών του αγώνα και εξευτελίζοντας τους Γερμανούς και τους ταγματασφαλίτες που πήγαν να τους συλλάβουν.

Το ίδιο ηρωική ήταν και η αντίσταση των δέκα ΕΠΟΝιτών που έπεσαν λίγους μήνες αργότερα, στις 24 Ιουλίου του 1944, υπερασπιζόμενοι το φρουραρχείο του ΕΛΑΣ στην οδό Μπιζανίου στην Καλλιθέα.

Στις 5 Δεκεμβρίου του 1944 ο Λόχος Μπάιρον κατέλαβε το Πολυτεχνείο για να χτυπήσει τη Γενική Ασφάλεια που βρισκόταν στη γωνία Στουρνάρη και Πατησίων. Επενέβησαν Αγγλοι κομάντο, οι οποίοι με ένα τανκ έριξαν την πύλη του Πολυτεχνείου και χτύπησαν αναίτια τους φοιτητές. Το επεισόδιο αυτό θεωρείται η πρώτη ενέργεια εμπλοκής των Αγγλων στον διαγραφόμενο Εμφύλιο.

Ανάμεσα στους μαχητές του Λόχου Μπάιρον βρίσκονταν ο Γρηγόρης Φαράκος (επικεφαλής), ο Κώστας Αξελός αλλά και ο Ιάνης Ξενάκης, μέλος της ΕΠΟΝ, φοιτητής του Πολυτεχνείου και μετέπειτα διάσημος συνθέτης και αρχιτέκτονας, ο οποίος στη μάχη τραυματίστηκε σοβαρά,
με αποτέλεσμα να χάσει το αριστερό του μάτι και να αλλοιωθεί η αριστερή πλευρά του προσώπου του.

«Στη μάχη του Πολυτεχνείου ο ΕΠΟΝίτης, μετέπειτα σκηνοθέτης Αλέξης Δαμιανός, τραυματίστηκε και συνελήφθη από τους Βρετανούς. Ο Δαμιανός μαζί με τον Νίκο Κούνδουρο είχαν νωρίτερα σταθεί μπροστά στο βρετανικό τανκ, δίνοντας την ευκαιρία στους άλλους σπουδαστές του Λόχου Μπάιρον να διαφύγουν. Ο 17χρονος Κούνδουρος πολέμησε έχοντας διαμπερές τραύμα στο αριστερό του χέρι και έφυγε έχοντας τρεις σφαίρες σφηνωμένες στο σώμα του. Η 5η Δεκεμβρίου του 1944 θα γινόταν για εκείνον η αρχή μιας πορείας που θα κατέληγε στη Μακρόνησο».

Η νεολαία έδωσε μεγάλες και ηρωικές μάχες-αυτές τις 33 μέρες του Δεκέμβρη. Η Μέλπω Αξιώτη στο βιβλίο της «Χρονικά» περιγράφει:

«Οι μάχες μαίνονται στα Εξάρχεια Εκεί βαστούν την άμυνα οι φοιτητές και οι σπουδαστές. Αγόρια και 15 κορίτσια. Υπερασπίζονται την πόλη μας τετράγωνο τετράγωνο, σπίτι με σπίτι, σπιθαμή σπιθαμή. Ο λόχος σχηματίστηκε με 60 παιδιά. Στη μάχη του Πολυτεχνείου χάθηκαν οι μισοί, νεκροί και τραυματίες. Πήραν άλλοι τις θέσεις τους και ξαναγίνανε 50. Η διμοιρίτισσα είναι γυναίκα η Μάχη, 22 χρονών. Πήρε μέρος σε όλες τις επιχειρήσεις της περιοχής. Πρώτη, στο 5ο αστυνομικό τμήμα στην οδό Ιπποκράτους, στις 5 του Δεκέμβρη. Δεύτερη, στην εξόρμηση ενάντια στη Γ. Ασφάλεια της Στουρνάρα. Τρίτη, στη μάχη του Πολυτεχνείου. Η τελευταία και πιο επική μάχη είναι η μάχη της Διδότου».

Πηγή: Του Γιάννη Μπαζού, συγγραφέα - HotDoc
{[['']]}

"Οπως τα ζήσαμε" - Το σμίξιμο χαράς και πάλης


Οι ανεπανάληπτες στιγμές των διαδηλώσεων κατά της επιστράτευσης και της βουλγαρικής κατοχής στη Μακεδονία. Ο ανθός της νεολαίας και η άδικη τύχη που της επιφύλαξαν οι νικητές του Εμφυλίου. Η χαμένη ευκαιρία της μεταπολεμικής ανοικοδόμησης.

Στις σελίδες που ακολουθούν παρουσιάζονται μερικές στιγμές από την πολύπλευρη δράση της μεγαλύτερης αντιστασιακής οργάνωσης της νεολαίας, της ΕΠΟΝ.
Μια δράση η οποία απλωνόταν τόσο στα απελευθερωμένα από την ένοπλη αντίσταση του ΕΛΑΣ βουνά όσο και στις σκλαβωμένες πόλεις, ο λαός των οποίων όρθωνε το ανάστημά του καθημερινά απέναντι στους κατακτητές και τους συνεργάτες τους.

Ο πρώτος αγώνας της νεολαίας, μαζί με τις άλλες οργανώσεις του ΕΑΜ, ήταν η πάλη της επιβίωσης: η προστασία του λιμοκτονούντος πληθυσμού, η δημιουργία και η χρηστή διαχείριση των συσσιτίων. Η μάχη για την υγεία με τη σύσταση λαϊκών φαρμακείων και η στοιχειώδης ιατροφαρμακευτική περίθαλψη. Μέσα από την οργάνωση των νέων σε παρέες, ομίλους και λέσχες περνούσε το μήνυμα της αναγκαιότητας της Αντίστασης ενάντια στους κατακτητές και τους «προσκυνημένους».
Με πλατιά διαφωτιστική δράση μέσα από δεκάδες έντυπα και εφημερίδες, με ειδήσεις που μεταφέρονταν σε κάθε γωνιά με τον τηλεβόα και τα αυτοσχέδια χωνιά οι νέοι αναλάμβαναν να φέρουν εις πέρας τις πιο παράτολμες αποστολές. Και παράλληλα αναλάμβαναν εκπολιτιστική και βαθιά παιδευτική δράση.

Και δεν είναι μόνο ότι η νεολαία ορθώνεται ως αυτόνομη και ανεξάρτητη κοινωνική κατηγορία· αυτό που συνιστά πραγματικά τομή είναι η έξοδος των γυναικών στη δημόσια σφαίρα. Οι νέες μέσα από τις γραμμές της ΕΠΟΝ σπάζουν τα δεσμά της πατριαρχικής κοινωνίας, συμμετέχουν στις οργανώσεις, μορφώνονται, πολιτικοποιούνται και για πρώτη φορά ψηφίζουν.

Ψηφίδες από τη δράση και τη ζωή της ΕΠΟΝ θα διαβάσουμε μέσα από τις μαρτυρίες των ίδιων των πρωταγωνιστών. Η ζωντάνια και η παραστατικότητά τους μας μεταφέρουν μια γεύση από το κλίμα «στα χρόνια της σκλαβιάς, όταν γινήκαμε πουλιά, αετοί, για να πετάξουμε ψηλά στους ουρανούς, ξεπερνώντας τις ανθρώπινες δυνάμεις μας, να φτιάξουμε την κοινωνία των ονείρων μας» (Δανάη Αντωνοπούλου-Ψιλοπούλου).

«Πολεμάμε και τραγουδάμε»

Ο Θόδωρος Λιακόπουλος (Πορφύρης) ήταν ιδρυτικό στέλεχος της ΕΠΟΝ και μέλος του προεδρείου του Κεντρικού Συμβουλίου της. Στο βιβλίο του «Τα ΕΠΟΝίτικα νιάτα της Εθνικής Αντίστασης», Εκδόσεις Οδηγητής, γράφει για τη σημασία του συνθήματος «Πολεμάμε και τραγουδάμε» αλλά και για το έργο των ανταρτοεπονιτών, των νεαρών δηλαδή ΕΠΟΝιτών που κατατάχθηκαν στον ΕΛΑΣ.

«“Πολεμάμε και τραγουδάμε”. Το σύνθημα αυτό καθρέφτιζε τον πραγματικό χαρακτήρα του ΕΠΟΝίτη. Τον αφάνταστο ενθουσιασμό του, την πίστη του στα ιδανικά του, τη μαχητικότητα και την αυτοθυσία, την απέραντη αισιοδοξία του.

Πολύ χαρακτηριστικά είναι τα λόγια της Σοφίας Μαυροειδή-Παπαδάκη "Το ‘Πολεμάμε και τραγουδάμε’ που κάνατε πράξη και «σύνθημά σας δεν ήταν μια έκφραση τυχαία και εντυπωσιακή. Βγήκε από το αξεχώριστο σμίξιμο της χαράς και της πάλης και σήμαινε το πιο πλέριο δόσιμο στο ιδανικό του αγώνα, δόσιμο που γίνεται ευτυχία, χαρά και μεθύσι. Γιατί πήγασε από τον πιο δυνατό έρωτα που ένιωσαν ποτέ τα νιάτα. Τον έρωτα για τη λευτεριά”. Το τραγούδι και ο πόλεμος είναι άρρηκτα συνδεδεμένα στη ζωή και την πράξη των ΕΠΟΝιτών και των ΕΠΟΝιτισσών. Και ενώ στις πόλεις φούντωνε ένα πρωτοφανές και για όλη την Ευρώπη μαζικό εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα με σκληρές μάχες κατά του κατακτητή, στα βουνά βροντούσαν νικηφόρα οι μπαταριές των παλληκαριών του ΕΛΑΣ. Και ανάμεσα στους λεβέντες αυτούς ένα μεγάλο ποσοστό ήταν ΕΠΟΝΙτες και ΕΠΟΝίτισσες που με την προτροπή της ΕΠΟΝ είχαν καταταχθεί στους ΕΛΑΣίτικους σχηματισμούς».

Από το 1943 οι μονάδες του ΕΛΑΣ πλαισιώνονταν με ομάδες της ΕΠΟΝ. Οι ΕΠΟΝίτικες ανταρτοομάδες ονομάστηκαν υποδειγματικές και έργο τους ήταν εκτός από τη συμμετοχή στις στρατιωτικές επιχειρήσεις μαζί με τους αντάρτες, η πολιτική διαφώτιση στα χωριά. Η πρώτη υποδειγματική ομάδα συγκροτήθηκε στην Κολοκυθιά της δυτικής Φθιώτιδας κοντά στη 13η Μεραρχία Ρούμελης του ΕΛΑΣ. Τον Νοέμβριο 1943 η δημιουργία «υποδειγματικών» έγινε υποχρεωτική.

«Ως το τέλος του Οχτώβρη 1944» γράφει ο Λιακόπουλος «μάχονταν μέσα στις γραμμές του ΕΛΑΣ 35 χιλιάδες μέλη της ΕΠΟΝ. Σε 430 μάχες με τους φασίστες καταχτητές έδωσαν τη ζωή τους πάνω από 1.300 μέλη και στελέχη της. Σοβαρή δράση ανέπτυξαν οι υποδειγματικές ομάδες ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ. 
Με απόφαση της ΚΕ της ΕΠΟΝ στάλθηκαν μια σειρά στελέχη για την οργάνωση των ομάδων αυτών. Η υπ’ αρ. 1609 απόφαση του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ προέβλεπε τη δημιουργία διμοιριών και ομάδων ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ ως το τάγμα, εκτός από ορισμένους ΕΠΟΝίτικους λόχους που είχαν συγκροτηθεί και διατηρήθηκαν. Συνολικά δημιουργήθηκαν γύρω στις 150 ομάδες ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ με περίπου 3.000 μέλη.
Πολλές από αυτές έβγαζαν και δικές τους ΕΠΟΝίτικες εφημερίδες (Έπονίτης αντάρτης”, “Σπίθα” κ.ά.).

Οι ομάδες αυτές εκτός από τη συμμετοχή τους στις μάχες έκαναν τεράστια προπαγανδιστική - διαφωτιστική - εκπολιτιστική δουλειά στις ελεύθερες περιοχές. Μόνο η υποδειγματική ομάδα ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ όργωσε κυριολεκτικά την ύπαιθρο, πέρασε από 500 και πάνω χωριά, βαδίζοντας 2.800 χιλιόμετρα.
Τα στελέχη της έκαναν πάνω από 400 ομιλίες, διαλέξεις, μαθήματα που τα παρακολουθούσαν 18.000 κάτοικοι των χωριών. Οργάνωσαν θέατρα, συσσίτια, βιβλιοθήκες. Πήραν δραστήριο μέρος στη μάχη της σοδειάς και στην ανοικοδόμηση γεφυριών και άλλων έργων [...].
Οι υποδειγματικές ομάδες ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ συντέλεσαν σοβαρά στην ανάπτυξη της ΕΠΟΝ στην ύπαιθρο, έγιναν οι ζωντανοί προπαγανδιστές των σκοπών και των ιδανικών της, το υπόδειγμα νέου αγωνιστή για μια λεύτερη και δημιουργική ζωή. Και αυτό εκφράζεται παραστατικά στον Δεκάλογο του ΕΠΟΝίτη αντάρτη, που είχε κυκλοφορήσει πλατιά σε όλη την Ελλάδα».

Το αντι-ηρωικό ημερολόγιο του ανταρτοεπονίτη Βασίλη Παπανάνου δίνει πιο προσωπικό τόνο στη δράση των υποδειγματικών αυτών ομάδων.
Ο Παπανάνος, όπως μας πληροφορεί ο ιστορικός Β. Αγγελής («Το αντι-ηρωικό ημερολόγιο του ανταρτοεπονίτη Βασίλη Παπανάνου. Αιτωλοακαρνανία - Ευρυτανία - Αρτα, 1943-1944», εισαγωγή-επιμέλεια Βαγγέλης Αγγελής, εκδόσεις ΕΔΙΑ-Οδυσσέας), γεννήθηκε στην Αθήνα το 1924, όπου έζησε με την οικογένειά του.
Μέσα στην Κατοχή μετακόμισαν στο Αγρίνιο και παρότι η οικογένεια υποστήριζε το Λαϊκό Κόμμα, αυτός και ο αδελφός του βρέθηκαν οργανωμένοι στην ΟΚΝΕ.
Φοιτητής της ΑΣΟΕΕ, ξεκίνησε στις 13 Μαΐου 1943, όταν το αντάρτικο είχε φουντώσει για τα καλά, να ακολουθήσει «αντάρτικη ζωή» στην «Υποδειγματική του Αρχηγείου Τριχωνίδας του ΕΛΑΣ».

«25/5/1943 Τρίτη. Σήμερα άλλαξα το σακάκι μου με ένα χιτώνιο σμηνίτου, δανείστηκα μια ζωστήρα και έτσι απόχτησα στρατιωτικό παράστημα. Κι έτσι το τελευταίο ίχνος του Βασίλη εξαφανίστηκε και στη θέση του μπήκε ο Χάρος πανέτοιμος. Δεν ξέρω για ποιο λόγο σήμερα έπιασα μόνο 8 ψείρες. Σήμερα ήρθε κι άλλος ένας φίλος μου από το Αγρίνι και στο πρόσωπό του είδα ένα κομμάτι από τη ζωή μου, πράγμα που με βασάνισε αρκετά».

«26/5/45 Τετάρτη [...] Για πρώτη φορά το βράδυ δεν έχει ψωμί. Είναι το πρώτο σφυρηλάτημα της χαλύβδωσης της ψυχής του αντάρτη».

«30/5/43 Κυριακή Ψείρες, ψείρες, ψείρες στο σώβρακο, στο πουκάμισο, στη φανέλα, στο πουλόβερ, γέμισα παντού. Τ’ απόγιομα ορκιστήκαμε ως αντάρτες της ΕΠΟΝ. Ενας παπάς διάβασε κάτι, 2-3 βγάλαν από ένα λόγο, άλλος διάβασε τον όρκο, κι αυτό ήταν όλο. Επειτα ένας ένας οι παλιοί συναγωνιστές μας ευχήθηκαν σφίγγοντάς μας τα χέρια. Σήμερα έλαβα νέα από το γέρο μου, που το μόνο που έγραψε ήταν το εξής: “Αναχωρούμεν με πρώτην ευκαιρίαν σου συνιστώμεν προσοχήν”.

Παραξενεύτηκα για τα τόσα λίγα που έγραψε και δεν μπόρεσα να καταλάβω αν έμεινε ευχαριστημένος ή δυσαρεστημένος που έγινα αντάρτης. Το γεγονός είναι ότι φύγαν για την Αθήνα για να μην ενοχληθούν από τους Ιταλούς για το ζήτημά μου. Δεν ξέρω αν πρέπει να έχω τύψεις συνειδήσεως ή όχι που τους ανάγκασα με το πραξικόπημά μου να πάνε στην κόλαση της πείνας, δηλ. στην Αθήνα.
Θα ήταν τρομερό αν κάποιος από τους δυο τους πέθαινε εξαιτίας μου, από πείνα και ψυχική οδύνη για το γιο τους που ίσως δεν ξαναδούν ποτέ τους. Δεν μπορούσα ποτέ φεύγοντας να τα υπολογίσω όλα αυτά, για αυτό επαναστάτησα πρώτα κατά του εαυτού μου, έπειτα κατά της οικογένειάς μου και τελευταία κατά της κοινωνίας.

Για τον επαναστάτη αδυναμίες, πάθη, στοργή, οικογενειακή ζωή, συγνώμη, οίκτος και αγάπη δεν υπάρχουν, τα πνίγει αλύπητα ένα ένα που του παρουσιάζεται, ατενίζοντας πάντα την ΙΔΕΑ του, στο βωμό της οποίας θυσιάζει όλα και πρώτα πρώτα τον εαυτό του. Μου γράψε, και τα 4 κορίτσια. Τα κακομοίρα με φαντάζονται τώρα πολεμιστή των Ιταλών, υπεράνθρωπο και με το φωτοστέφανο της δόξης με το οποίο περιβάλλουν τους αντάρτες σύμφωνα με τη φαντασία τους. Πού να μας έβλεπαν από κάπου, ελεεινούς, πειναλέους, ψωραλέους να τσακώνονται για το φαΐ και για τις κουβέρτες του ύπνου και συμφοριασμένους κυριολεκτικά.

Ας είναι, αυτή τη στιγμή είμαστε τα λεύτερα παληκάριαρια της Ελλάδας που θα τη λυτρώσουν ξαναφέρνοντας τη γαλανόλευκη - τι τραγική ειρωνεία της τύχης! Και παρ’ όλα αυτά είμαι βέβαιος πως αν καμιά  ξαναγίνουμε άνθρωποι της κοινωνίας, κανείς δε θα βρεθεί να ρίξει ένα βλέμμα στους ανθρώπους που αγωνίστηκαν φρικτά για το σκοπό τους, που περπάτησαν γυμνοί και  ξυπόλυτοι στα χιόνια, που έφαγαν αγραπίδια αντί για ψωμί και φαϊ που περπάτησαν μερόνυχτα συνέχεια και εξάντλησαν την αντοχή τους, σακατεύοντας έτσι τους εαυτούς τους,

Διαδηλώσεις εναντίον πολιτικής επιστράτευσης - βουλγαρικής ζώνης κατοχής

Στις πόλεις οι νέοι μέσα από τις γραμμές της ΕΠΟΝ αναπτύσσουν δράση και αναλαμβάνουν αυξημένα καθήκοντα. Πρωτοπόροι στον αγώνα οι φοιτητές μπροστά στις διεκδικήσεις για τα συσσίτια, στην πρώτη γραμμή των διαδηλώσεων κατά της πολιτικής επιστράτευσης, ενάντια στην προσάρτηση της Μακεδονίας στη βουλγαρική ζώνη κατοχής, ενάντια στην τρομοκρατία των κατακτητών και των Ταγμάτων Ασφαλείας. Τόποι συγκέντρωσης ήταν οι λέσχες του πανεπιστημίου, γωνία Ακαδημίας και Ιπποκράτους, και της Ανωτάτης Εμπορικής (σήμερα ΑΣΟΕΕ) στην Πατησίων, όπου γινόταν η διανομή του συσσιτίου, αποτέλεσμα μαχητικών διεκδικήσεων, και οι γιορτές των σπουδαστών. Μέσα από τους χώρους αυτούς αλλά και μέσα από εκδρομές που διοργάνωναν φοιτητικοί σύλλογοι όπως ο Φυσιολατρικός Ομιλος Σπουδαστών Πολυτεχνείου (ΦΟΣΠ), νέες και νέοι άκουγαν για πρώτη φορά για τις πατριωτικές οργανώσεις και μυούνταν στα ιδανικά και στους σκοπούς της ΕΠΟΝ.

Ο Φοίβος Τσέκερης, διμοιρίτης της διμοιρίας του ΕΜΠ του Λόχου Σπουδαστών του ΕΛΑΣ, καταγράφει στις αναμνήσεις του («Εδώ Πολυτεχνείο στα χρόνια της Κατοχής. Από τους αγώνες με τη Σπουδάζουσα», Εκδ. Εντός) τους διεκδικητικούς αγώνες της σπουδάζουσας νεολαίας στις γραμμές της ΕΠΟΝ. Το πρώτο παράθεμα αναφέρεται στον συμβολικό εορτασμό της επετείου της Ελληνικής Επανάστασης στις 25 Μαρτίου του 1943:

«Επέτειος της επανάστασης του 1821. Χιλιάδες νέοι ΕΠΟΝίτες αφού στεφάνωσαν τις προτομές των ηρώων του ‘21 κατέκλυσαν την Πλατεία Συντάγματος και το χώρο μπροστά στον Αγνωστο Στρατιώτη για να αποτίσουν φόρο τιμής στους νεκρούς των πολέμων. Βάρβαρη επίθεση δέχθηκαν από το ιταλικό ιππικό. Ολοι γονατίζουν ψάλλοντας τον Εθνικό Υμνο. Οι ιππείς με σπαθιά χτυπάνε ό,τι βρουν μπροστά τους. Με λύσσα προσπαθούν να αρπάξουν τις ελληνικές σημαίες αλλά αυτοί που τις κρατάνε αντιστέκονται. Οσες σημαίες άρπαξαν τις ξέσκισαν και τις ποδοπάτησαν με τα άλογά τους. Αγνωστος παραμένει ο αριθμός των νεκρών, των τραυματιών και των συλληφθέντων την ημέρα αυτή».

Στο δεύτερο απόσπασμα η μαρτυρία της Δανάης Αντωνοπούλου μεταφέρει όλο τον επαναστατικό παλμό των διαδηλώσεων κατά της επιστράτευσης:

«Ολες αυτές τις μέρες από τις 28 του Φλεβάρη [1943] όλη η Αθήνα ήταν στους δρόμους, με συνεχείς διαδηλώσεις και γενικές απεργίες. Στις 5 του Μάρτη μεγάλες και αιματηρές συμπλοκές έγιναν κυρίως στο κέντρο της Αθήνας, με 500.000 χιλιάδες λαού να φωνάζουν “Κάτω η επιστράτευση”. Σείστηκε ο τόπος. Πολύ αίμα χύθηκε. Οι Γερμανοϊταλοί, η Ασφάλεια και η Χωροφυλακή μάς χτύπησαν άγρια. Σαν τα πουλιά που μόλις ακούνε το όπλο του κυνηγού σκορπίζουνε στους πέντε ανέμους, έτσι κι εμείς, η μάζα των διαδηλωτών, διαστελλόμαστε και συστελλόμαστε ανάλογα με την κατάσταση. Σαν τη Λερναία Υδρα με τα εκατό κεφάλια: το ένα έβγαινε από δω, το άλλο από κει. Αδύνατον να διαλυθούμε.

Ο ξεσηκωμός μας δεν είχε τελειωμό, κάποιος έριξε το σύνθημα: "Συναγωνιστές, στο υπουργείο Εργασίας”. Από τον κορμό του συλλαλητηρίου βρεθήκαμε στο υπουργείο στην οδό Τοσίτσα, ψηλά προς την Αραχώβης, με επικεφαλείς τους πιο μαχητικούς.
Το πλήθος ωρύετο κατά της επιστράτευσης. Οι πιο θαρραλέοι μπήκαν μέσα, διώξανε τους υπαλλήλους, έκαιγαν ό,τι χαρτιά και διατάγματα βρήκαν στα γραφεία και τα πετούσαν από τα παράθυρα. Τα καμένα χαρτιά στροβιλίζονταν στον αέρα σαν πούπουλα από μαδημένα κοτόπουλα.

Τελικά ο αγώνας τόσων ημερών με τόσο αίμα χυμένο δεν πήγε χαμένος. Αναγκάστηκαν να αποσύρουν το μισητό νομοσχέδιο.
Μετά από αυτή την κοσμοχαλασιά μαζευόμαστε στο Πολυτεχνείο να μετρηθούμε αν λείπει κανένας, αν είναι όλοι εντάξει, με μεγάλη αγωνία κοιτούσαμε ο ένας τον άλλο, σιωπηλοί περιμέναμε κανένα άσχημο νέο. Ο Γιώργος είναι εντάξει; Πού είναι ο Λεύτερης; Ο Κώστας φάνηκε καθόλου; Ο απολογισμός ήταν πάνω από 18 νεκροί και 135 τραυματίες».

Παναγιώτα Σταθοπούλου, Κούλα Λίλη.
Δυο κορίτσια εναντίον ενός τανκς

Μια άλλη μεγαλειώδης διαδήλωση που άφησε εποχή στην κατοχική Αθήνα ήταν αυτή ενάντια στην επέκταση της βουλγαρικής ζώνης κατοχής στη Μακεδονία. Περιγράφει ο Φοίβος Τσέκερης:

«Ανέβαιναν τα παιδιά προς τα ανάκτορα τραγουδώντας: “Σε γνωρίζω από την κόψη” και σείοντας τα λάβαρά τους ανάμεσα από τους έκπληκτους ένοπλους  Γερμαϊταλούς και πλάι στα πυροβόλα, οι σφαίρες σφυρίζουν, τα παιδιά πέφτουν, οι σημαίες αλλάζουν διαρκώς χέρια και όλο ακούγεται “Μα δεν τα σκιαζε η φοβέρα, δεν τα πλάκωνε η σκλαβιά”. Τα τανκς επιτίθενται σκορπώντας τον θάνατο. Οι ΕΠΟΝίτισσες Παναγιώτα Σταθοπούλου - Κούλα Λίλη, οι ΕΠΟΝίτες  Θώμης Χατζηθωμάς, Θανάσης Τεριακής και πολλοί άλλοι ήταν οι νεκροί της διαδήλωσης αυτής ενάντια στην επέκταση της βουλγαρικής κατοχής  στη Μακεδονία και τη Θράκη». Τη Σταθοπούλου, ένα κοκκινόμάλλικο κορίτσι από του Γκύζη, την έλιωσε το Γερμανικό τανκς όταν προσπάθησε να του κλείσει το δρόμο κρατώντας την ελληνική σημαία.

Η Λίλη όταν είδε τη φιλενάδα της σκοτωμένη έβγαλε το παπούτσι και σκαρφάλωσε στο τανκς για να χτυπήσει τον Γερμανό. Αυτός την πυροβόλησε με το πιστόλι και τη σκότωσε. Επεσε και ξεψύχησε κοντά στη φιλενάδα της».

«Ο Αρχάγγελος με το ποδήλατο»

Ανάμεσα στους ΕΠΟΝίτες του Πολυτεχνείου ξεχωρίζει η μορφή του Νείλου Μαστραντώνη.
Τρεις φορές σαν μαθητής του Πρακτικού Λυκείου στην Αθήνα βραβεύτηκε στον πανελλήνιο διαγωνισμό της Μαθηματικής Εταιρείας. Στις εισαγωγικές εξετάσεις του Πολυτεχνείου της Αθήνας μπαίνει πρώτος στη σχολή Πολιτικών Μηχανικών. Είναι ο πρώτος, ο καλύτερος, ο αγαπητός σπουδαστής και συνάδελφος. Την πρώτη χρονιά πήρε το βραβείο του καλύτερου σπουδαστή. Τη δεύτερη το ίδιο, παίρνοντας τους πιο μεγάλους, τους πραγματικά καταπληκτικούς για τα χρονικά του ΕΜΠ βαθμούς (9,5,9,75 και 9,75 στους τρεις κλάδους των Ανώτερων Μαθηματικών και 10 στη Θεωρητική Μηχανική).

Ακόμη βρίσκονται, έγραφε το 1945 η «Νέα Γενιά», τα υποδειγματικά του σχέδια στις προθήκες της σχολής του. Τριτοετής φοιτητής όταν ξεσπά ο ελληνοΐταλικός πόλεμος, στρατεύεται ως εθελοντής χιονοδρόμος στο αλβανικό μέτωπο. Εντάχθηκε από τους πρώτους στο ΕΑΜ Νέων και στην ΟΚΝΕ και πρωτοστάτησε στις μεγάλες φοιτητικές κινητοποιήσεις, γνωστός ως ο Κλέαρχος της Σπουδάζουσας. Γρήγορα αναδεικνύεται καθοδηγητικό στέλεχος. «Με ευφράδεια και πειστικότητα εισηγείται τα θέματα σε παράνομες συνεδριάσεις και αχτίφ. Από σπίτι σε σπίτι οργανώνει και εμψυχώνει σπουδαστές και μαχητές και ταρακουνάει άγρια κάποιους αδιάφορους, γυρίζοντας από το πρωί ως το βράδυ πάνω σ’ ένα ποδήλατο. Ό Αρχάγγελος με το ποδήλατο”, όπως τον έχουν αποκαλέσει» θυμάται ο συμφοιτητής του Φοίβος Τσέκερης.

Τον Ιούλιο 1943 ο «Κλέαρχος» ανέβηκε στην Ελεύθερη Ελλάδα, γραμματέας της ΕΠΟΝ Φθιώτιδας στην αρχή, 2ος γραμματέας της ΕΠΟΝ Στερεάς αργότερα. Ο «Κλέαρχος» καθοδηγούσε τους εργάτες του σιδηροδρομικού σταθμού Λιανοκλαδίου και τα σαμποτάζ στις εγκαταστάσεις και τις μηχανές των Γερμανών αυξήθηκαν. Εμψυχώνει και καθοδηγεί τη νεολαία, μπαινοβγαίνει στη Λαμία μέσα στην πιο άγρια τρομοκρατία, ώσπου την 1η Σεπτέμβρη του 1944, μόλις σαράντα μέρες πριν από την Απελευθέρωση, σκοτώθηκε στα 23 του χρόνια σε συμπλοκή με Ιταλούς φασίστες στην είσοδο της Λαμίας.

Η «Νέα Γενιά» έγραφε: «Αν η σφαίρα που του έκοψε το νήμα της ζωής είχε λογική, θα λοξοδρομούσε από την πορεία της για να μην καταστρέψει μια τέτοια ιδιοφυία». Κι όπως είπε στο μνημόσυνό του, που έγινε στην Αθήνα τον Νοέμβρη του 1944, ο υφηγητής του Πανεπιστημίου Δεσποτόπουλος: «Υπάρχει και θα υπάρχει όπως οι ωραίοι νεκροί της Ιστορίας... Χωρίς να σβηστεί στην καθημερινότητα η αστραπή της αλκής του, για πάντα νέος, όλκιμος, ωραίος». Εως την άφιξη της Εθνοφυλακής στη Λαμία έκαιγε ένα καντήλι στον δρόμο όπου σκοτώθηκε.
Σήμερα στον τόπο όπου σκοτώθηκε στον δρόμο Λαμίας - Καρπενησιού μια μαρμάρινη πλάκα στον τοίχο θυμίζει τον χαρισματικό «Κλέαρχο», τον ΕΠΟΝίτη αγωνιστή της λευτεριάς.
 
«Κάστρο δεν ήταν, μ' άντεξε σαν Κάστρο» 
 
«Κάστρο δεν ήταν, μ' άντεξε σαν Κάστρο», έγραψε η Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη στο ποίημα που αφιέρωσε στη θυσία τριών ΕΠΟΝιτών που έπεσαν πολεμώντας τους καταχτητές Γερμανούς και τους Ελληνες συνεργάτες τους στις 28 Απριλίου 1944. Την ημέρα εκείνη οι Δημήτρης Αυγέρης, Κωνσταντίνος Φολτόπουλος και Θάνος Κιοκμενίδης προάσπισαν με τη ζωή τους μια αποθήκη όπλων και πυρομαχικών σε ένα σπιτάκι του Υμηττού όπου βρισκόταν μια από τις δυο μεγάλες αποθήκες του 2ου τάγματος Βύρωνα-Γούβας του ΕΛΑΣ.

Περιτριγυρισμένοι από μονάδες του Μηχανοκίνητου Τάγματος της Αστυνομίας Πόλεων (των επονομαζόμενων «Μπουραντάδων»), των Ευζώνων (ταγματασφαλιτών) καθώς και από μικρή δύναμη Γερμανών, αντιστάθηκαν για επτά ώρες και έπεσαν μαχόμενοι. Το κτίριο όπου δόθηκε η μάχη ονομάστηκε «κάστρο του Υμηττού» και «φρούριο των ηρώων» και αποτέλεσε σύμβολο της ΕΠΟΝίτικης αντίστασης και του ανυποχώρητου αγώνα της νεολαίας. Στους μισογκρεμισμένους τοίχους του γράφτηκαν συνθήματα όπως: «Διαβάτη που περνάς από το σπίτι των τριών ηρώων του Υμηττού, γονάτισε, σφίξε τη γροθιά σου κι ορκίσου εκδίκηση».

Ιερός Λόχος των Σπουδαστών 

Καθώς οι συνθήκες γίνονταν ολοένα και πιο επικίνδυνες, οι νεαροί ΕΠΟΝίτες λειτουργούσαν ως φύλακες του φοιτητικού πληθυσμού από τους οπλοφόρους των συνεργατών των κατακτητών που κυκλοφορούσαν μέσα στα πανεπιστήμια. Ο λόχος Λόρδος Μπάιρον, ο Ιερός Λόχος των Σπουδαστών του Πολυτεχνείου, έδωσε μάχες δρόμο με τον δρόμο περιφρουρώντας τις πολιτικές λειτουργίες των ΕΑΜικών οργανώσεων. Σε αυτήν τη δράση αναφέρεται η μαρτυρία της Δανάης Αντωνοπούλου-Ψιλοπούλου, φοιτήτριας Αρχιτεκτονικής του Πολυτεχνείου:

«Κάθε βράδυ ο Φαίδων (σ.σ.: ο αδελφός της αφηγήτριας, φοιτητής στη Σχολή Μηχανολόγων - Μηχανικών) έβγαινε με την ομάδα περιφρούρησης και με ΕΠΟΝίτες για γράψιμο συνθημάτων στους τοίχους. Πολύ βολικός τοίχος, ωραίος και μεγάλος, ήταν ενός σπιτιού στη Ζωοδόχου Πηγής και Ισαύρων. Ακόμη και σήμερα υπάρχει το σπίτι και ο τοίχος, κατακόκκινος από την αλληλογραφία ΕΠΟΝιτών και ΕΔΕΣιτών. Καμιά φορά εμφανιζόντουσαν και οι χίτες, οπότε ακολουθούσε πιστολίδι. Θα μπορούσε να μείνει ως μνημείο εποχής.

Εκείνη την ημέρα ο Φαίδων και η ομάδα του, καμία δεκαριά ΕΛΑΣίτες του Πολυτεχνείου, περιφρουρούσαν τον εκφωνητή με τον τηλεβόα στο προαύλιο του Χημείου, στο πεζοδρόμιο της γωνίας Μαυρομιχάλη και Ναυαρίνου. Σκοπό είχαν την ενημέρωση των εκατοντάδων φοιτητών που εκείνη την ώρα έπαιρναν το συσσίτιό τους σχετικά με τη Συμφωνία του Λιβάνου, 17-20 Μαΐου 1944, και τη δημιουργία κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας με πρωθυπουργό τον Γ. Παπανδρέου, η οποία ορκίστηκε στις 26/5/1944. Τι ειρωνεία! Ακριβώς τότε που κατασκεύαζαν τις αλυσίδες ενός λαού, αυτός ο ίδιος ο Φαίδων που κατασφάχτηκε, ανάγγελλε τη χαρμόσυνη είδηση της δημιουργίας κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας. Πάλι προδομένοι. Πάλι ματωμένοι.

Η λέσχη ήταν γεμάτη χίτες, οι οποίοι ειδοποίησαν την Ασφάλεια Δεν πρόλαβε ο τηλεβόας να ακουστεί και η ομάδα δέχθηκε ένοπλη επίθεση από ασφαλίτες. Το Χημείο κυκλώθηκε από την Ασφάλεια και τη Χωροφυλακή. Ολη η ομάδα σκόρπισε στα στενά των Εξαρχείων. Ολοι σώθηκαν εκτός από τον Φαίδωνα.
Περικυκλωμένος, μόνος του πια, έδωσε την τελευταία του μάχη. Στη Μαυρομιχάλη και Σόλωνος, πολεμώντας, τραυματίστηκε και πιάστηκε. Από κείνη την ώρα η τύχη του ήταν προγραμμένη. Χολή ξερνούσαν. Τον χτυπούσαν και τσακώνονταν σε ποιανού χέρια θα πάει. Τελικά η Ασφάλεια τον μετέφερε στην Ελπιδος, απ’ όπου κανείς δεν έβγαινε ζωντανός».

Ο ΕΠΟΝίτης Φαίδων Αντωνόπουλος υπέκυψε στα βασανιστήρια της Ειδικής Ασφάλειας λίγες ημέρες μετά τη σύλληψή του. Το σπίτι του λεηλατήθηκε από άντρες της Ειδικής του Παρθενίου και η οικογένειά του συνελήφθη. Η αδελφή του Δανάη, φοιτήτρια της Αρχιτεκτονικής, στέλεχος της ΕΠΟΝ, φυγαδεύτηκε στην Ελευσίνα και στα Μέγαρα, όπου ανέλαβε την εκεί οργάνωση. Πολέμησε στις μάχες του Δεκέμβρη και ακολούθησε την πορεία της Αριστερός με την «επιβράβευση» του μετακατοχικού κράτους: διώξεις, πολύχρονη φυλάκιση, αποκλεισμός.

Εχοντας τραυματιστεί βαρύτατα στα πόδια κατά την εισβολή των βρετανικών τανκς στο Πολυτεχνείο τον Δεκέμβρη 1944, ο Φοίβος Τσέκερης αφηγείται πώς όταν τον επισκέφτηκαν οι φίλοι του έκαναν με αγωνία τον απολογισμό αυτής της «κοσμοχαλασιάς»:

«Ο Γιάννης ο Γκούμας σκοτώθηκε στην Κυψέλη, μαζί με την αρραβωνιαστικιά του την Καίτη την Κοσκινά. Τους θάψανε στον ίδιο τάφο. Ο δεκαεννιάχρονος Ορέστης Γιωργούτσος σκοτώθηκε έξω από την κλινική Σμπαρούνη στη μάχη της οδού Διδότου. Ο Ζοζέφ ο Παπούλιας, το λεβεντόπαιδο που στις παρελάσεις τον βάζαμε πάντα πρώτο για την ωραία κορμοστασιά του, σκοτώθηκε και αυτός στη μάχη της Διδότου. Το ίδιο και ο Ντούτσε. Το ίδιο και ο Ζελεβού το μαγκάκι. Ο Ιωαννίδης από εγγλέζικο αεροπλάνο στην υποχώρηση. Ο Ξανθόπουλος και πολλοί άλλοι.
Κάθε μέρα φτάνανε και καινούργια φαρμακερά μαντάτα, προσθέτοντας καινούργια ονόματα στον κατάλογο των νεκρών σπουδαστών. Ο λοχαγός μας ο Βασίλης Καρσαντλής, που αντικατέστησε τον Παναγουλάτο μετά το μακελειό του Πολυτεχνείου, είχε ίσως τον πιο μαρτυρικό θάνατο. Τραυματισμένος στη μέση του δρόμου, σε σημείο που δεν μπορούσε να πλησιάσει κανείς. Το πρωί τον βρήκαν οι Εγγλέζοι και τον αποτελείωσαν».

Η πικρή «επιβράβευση»

Οσοι ΕΠΟΝίτες κατάφεραν να επιβιώσουν από τη ναζιστική λαίλαπα και τα Δεκεμβριανά αντιμετώπισαν τις διώξεις του μεταβαρκιζιανοϋ καθεστώτος. Η επιβράβευσή τους για τον αγώνα της Αντίστασης στα βουνά και στις πόλεις ήταν νέες διώξεις, πολύχρονες φυλακίσεις, εξοντωτικές εξορίες. Για τους φοιτητές διαγραφή από τα πανεπιστήμια, αποκλεισμός από τη δουλειά και ανελέητο κυνηγητό. Ακόμη και για όσους υπέγραψαν τις περιβόητες «δηλώσεις μετάνοιας» αποκηρύσσοντας την ΕΠΟΝίτικη δράση τους. Μαζί με τη διάψευση των ονείρων και της ίδιας της ζωής μιας ολόκληρης γενιάς και η διαπίστωση ότι η Ελλάδα δεν απώλεσε μόνο την ευκαιρία της οικοδόμησης ενός διαφορετικού μέλλοντος αλλά έχασε το δυναμικό εκείνο κομμάτι της νεολαίας που θα έδινε πνοή στη μεταπολεμική ανοικοδόμηση της χώρας.

Στα πέτρινα χρόνια που ακολούθησαν οι ΕΠΟΝίτες ως νεολαίοι βρέθηκαν για μια ακόμη φορά μπροστά στον νέο αγώνα που άρχιζε. Ηταν αυτοί που δέχθηκαν το κύριο βάρος του Εμφυλίου πολεμώντας μέσα από τις γραμμές του ΔΣΕ. Ηταν αυτοί που χαρακτηρίστηκαν «ύποπτοι οπλίτες» στον Εθνικό Στρατό και στάλθηκαν μαζικά στα τάγματα της Μακρονήσου για «εθνική αναμόρφωση».

Οσοι παρέμειναν οργανωμένοι στις πόλεις μετά την περίοδο που η ΕΠΟΝ τέθηκε εκτός νόμου με τον περιβόητο νόμο 509 του 1947 έζησαν καταδιωκόμενοι και παράνομοι, έχοντας το βαρύ καθήκον να κρατήσουν ό,τι απέμεινε από τις άλλοτε ρωμαλέες πολιτικές οργανώσεις. Και ουσιαστικά βάζοντας το κεφάλι τους στον ντορβά, καθώς η ανακάλυψη της όποιας δράσης τους ή απλώς της σύνδεσής τους σήμαινε παραπομπή σε έκτακτο στρατοδικείο, θανατική ποινή και εκτέλεση.

Πηγή: Μαρία Τσαρτσιανίδου - HotDoc
{[['']]}

Το "χτίσιμο" της ΕΠΟΝ. Οι προδρομικές αντιστασιακές οργανώσεις

Μεσούσης της Κατοχής το βράδυ της 23ης Φεβρουάριου 1943 γεννήθηκε η θρυλική Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων (ΕΠΟΝ), ύστερα από μυστική σύσκεψη αντιστασιακών οργανώσεων νεολαίας που σχετίζονταν με το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ), σε ένα σπίτι στους Αμπελόκηπους, στην οδό Δουκίσσης Πλακεντίας 3.

Το σπίτι ανήκε σε έναν δάσκαλο, τον Παναγή Δημητράτο, που εκτελέστηκε έναν χρόνο αργότερα από τους Γερμανούς. Η δράση της ΕΠΟΝ έμεινε αξιομνημόνευτη στις επόμενες γενιές αριστερών και όχι μόνο. Ωστόσο η ΕΠΟΝ, όπως είναι φυσικό, δεν υπήρξε ξαφνικό δημιούργημα εκείνου του βραδιού. Πολλές διεργασίες είχαν προηγηθεί της ίδρυσής της, καθώς πανελλαδικά δρούσαν αρκετές προδρομικές της αντιστασιακές οργανώσεις νεολαίας, η συγχώνευση των οποίων οδήγησε στη σύστασή της.

Η ΕΠΟΝ, λοιπόν, δημιουργήθηκε το 1943 με πρωτοβουλία της Ομοσπονδίας Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας (ΟΚΝΕ) και συμμετοχή αρχικά εννέα ακόμη αντιστασιακών οργανώσεων νεολαίας: Σοσιαλιστική Επαναστατική Πρωτοπορία Ελλάδας (ΣΕΠΕ), Λαϊκή Επαναστατική Νεολαία (ΛΕΝ), Φιλική Εταιρεία Νέων (ΦΕΝ), Λεύτερη Νέα (ΛΝ), Ενιαία Εθνικοαπελευθερωτική Εργατοϋπαλληλική Νεολαία (ΕΕΕΝ), Ενιαία Μαθητική Νεολαία (ΕΜΝ), Θεσσαλικός Ιερός Λόχος (ΘΙΛ), Ενωση Νέων Αγωνιστών Ρούμελης (ΕΝΑΡ), Αγροτική Νεολαία Ελλάδας (ΑΝΕ).

Αλλά ας πάρουμε την ιστορία από την αρχή.

Η παράνομη -ήδη από την περίοδο της δικτατορίας του Μεταξά- ΟΚΝΕ άρχισε από το πρώτο διάστημα της Κατοχής να ανασυγκροτείται -με μεγάλες βέβαια δυσκολίες-αφότου νέοι κομμουνιστές άρχισαν να δραπετεύουν από τόπους φυλάκισης και εξορίας (Ακροναυπλία κ.ά.).
Η πρότερη εμπειρία των νέων κομμουνιστών στην παρανομία έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην οργανωτική ανάπτυξη της ΟΚΝΕ σε διάφορους χώρους (εργασίας, φοιτητικό κ.ά.), αλλά η σκληρή Κατοχή τους ανάγκασε να δρουν σε τόσο μικρά συνωμοτικά σχήματα (πυρήνες δυάδων και τριάδων) ώστε η μεγάλη οργανωτική της ανάπτυξη να είναι αδύνατη. Εξαιτίας αυτού και στο πλαίσιο του ΕΑΜ, που ιδρύθηκε στα τέλη Σεπτεμβρίου του 1941, η ΟΚΝΕ άρχισε να προσανατολίζεται σε ευρύτερες συνεργασίες με άλλες οργανώσεις νεολαίας, για το κοινό καλό όλων τους και της Αντίστασης στην Ελλάδα γενικότερα.

ΕΑΜ Νέων, 5 Φεβρουάριου 1942 στη Νεάπολη 

Η πρώτη απόπειρα ενοποίησης αντιστασιακών οργανώσεων νεολαίας έγινε στις αρχές του 1942 μέσα από το ΕΑΜ Νέων (ΕΑΜΝ).
Το βράδυ της 5ης Φεβρουάριου 1942 σε ένα σπίτι στη Νεάπολη Εξαρχείων συνεδρίασαν μυστικά αντιπρόσωποι της ΟΚΝΕ, της ΣΕΠΕ, της ΦΕΝ, της Ελευθερίας και της Δημοκρατικής Ενωσης Νέων, προκειμένου να συστήσουν το ΕΑΜΝ.
Υπέγραψαν ένα συμφωνητικό κοινής δράσης και ακολούθησε η Διακήρυξη της Προσωρινής Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜΝ, που απευθυνόταν σε όλους τους νέους της Ελλάδας:

«Αδέλφια, ύστερα από 120 χρόνια ελεύθερης εθνικής ζωής, η πατρίδα μας ξαναϋποδουλώθηκε εθνικά. [...] Εμείς οι 5 οργανώσεις της νέας γενιάς [αναφέρονται οι τίτλοι των οργανώσεων που προαναφέρθηκαν], αφού υπογράψαμε Συμφωνητικό κοινής δράσης, σας καλούμε στη μάχη.

Σας καλούμε να πυκνώσετε τις γραμμές του ΕΑΜΝ, και με τον όγκο και τη νεανική σας ορμή, να το κάνετε ακατανίκητη δύναμη, οδηγητή της νέας γενιάς στην πάλη για τη ζωή και την εθνική λευτεριά. Κάθε πραγματικά εθνική οργάνωση νέων, κάθε πραγματικός νέος πατριώτης έχει θέση στο ΕΑΜΝ 
[...]». 

Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι το ΕΑΜΝ υπήρξε το πρώτο ενιαίο μέτωπο αντιστασιακών οργανώσεων νεολαίας. Το χαρακτήριζε η κοινή δράση των νέων για τη διεξαγωγή του αντιστασιακού αγώνα. Το ΕΑΜΝ συσπείρωσε γύρω από πυρήνες της ΟΚΝΕ, που ήταν η πιο συγκροτημένη οργάνωσή του, έναν μεγαλύτερο αριθμό νέων, οι οποίοι δεν είχαν απαραίτητα σχέση με την κομμουνιστική ιδεολογία ούτε ήταν όμως και αρνητικά προκατειλημμένοι απέναντι της.

Για τη δημιουργία του ΕΑΜΝ αξιοποιήθηκαν, επίσης, προσωπικότητες των γραμμάτων, καθηγητές πανεπιστημίου και γενικά άνθρωποι που βρίσκονταν σε άμεση επαφή με τη νεολαία και οι οποίοι με το κύρος τους θα αναλάμβαναν την πρωτοβουλία για τη σύγκληση της σύσκεψης των οργανώσεων της νεολαίας με σκοπό τη δημιουργία ενιαίας οργάνωσης νεολαίας.

Πιο συγκεκριμένα, στο λεγόμενο Εθνικό Συμβούλιο του ΕΑΜΝ συμμετείχαν αρκετοί άνθρωποι των γραμμάτων, όπως οι καθηγητές του Πανεπιστημίου Αθηνών Γεώργιος Γεωργαλάς, Θεμιστοκλής Τσάτσος και Διονύσιος Ζακυθηνός, ο καθηγητής του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου Αθανάσιος Ρουσσόπουλος, η Μαρία Σβώλου, ο υφηγητής της Νομικής Σχολής Αθηνών Φαίδων Βεγλερής, οι παιδαγωγοί Ρόζα Ιμβριώτη και Κώστας Σωτηρίου κ.ά  Ετσι, το ΕΑΜΝ αποτέλεσε τη μαγιά για να δημιουργηθεί έναν χρόνο αργότερα η ΕΠΟΝ.

Μάρτιος 1942, η κρίσιμη Β ’ Πανελλαδική Συνδιάσκεψη της ΟΚΝΕ

Ωστόσο, καθώς το ΕΑΜΝ υπήρξε μετωπικό σχήμα (όλες οι οργανώσεις κρατούσαν την οργανωτική τους αυτοτέλεια, με ό,τι αυτό σήμαινε τόσο για την Αντίσταση όσο και ευρύτερα για τον οργανωτικό χαρακτήρα μιας οργάνωσης νεολαίας), η διαδικασία ενοποίησης της νεολαίας δεν θα συνεχιζόταν αν η ΟΚΝΕ δεν έπαιρνε χάρη στην οργανωτική της εμπειρία κάποιες πρωτοβουλίες.

Στα τέλη Μαρτίου του 1942 έλαβε λοιπόν χώρα η Β' Πανελλαδική Συνδιάσκεψη της ΟΚΝΕ, ο δεύτερος μεγάλος και καθοριστικός θα λέγαμε σταθμός που έθεσε τις βάσεις για τη δημιουργία της ΕΠΟΝ κάποιους μήνες μετά.

Θα σημειώσουμε κάποια ενδεικτικά αποσπάσματα των αποφάσεων αυτής της συνδιάσκεψης της ΟΚΝΕ, που δείχνουν την τάση που επικρατούσε πλέον στην οργάνωση για ενοποίηση των οργανώσεων νεολαίας: «Η ως τώρα εθνικοαπελευθερωτική συνεργασία με τις οργανώσεις που συγκρότησαν το ΕΑΜΝ, η προθυμία και άλλων οργανώσεων να μπουν σ’ αυτό, αποδείχνει ότι είναι δυνατή όχι μόνο η ενιαία δράση, αλλά και η ενιαία οργάνωση της νέας μας γενιάς. [...] Η ενιαία οργάνωση [...] θ’ αποτελέσει γιγαντιαίο μαγνητικό πόλο που θα τραβήξει δεκάδες κι εκατοντάδες χιλιάδες νέων στις γραμμές της, γιγαντιαίο μοχλό κινητοποίησης για την πάλη της νέας γενιάς [...]».

Πέρα όμως από την ΟΚΝΕ, ας αναφέρουμε και λίγα λόγια για τις υπόλοιπες οργανώσεις νεολαίας που υπήρξαν ιδρυτικά μέλη της ΕΠΟΝ, χωρίς τις οποίες δεν θα είχε ιδρυθεί και δεν θα έφτανε, ενδεχομένως, στην πολυεπίπεδη τελική της επιτυχία. Να σημειώσουμε ότι ορισμένες από αυτές υπήρξαν πρωτοβουλία μελών της ΟΚΝΕ μετά την απόφαση της B' Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης, προκειμένου να δημιουργηθούν επιμέρους οργανώσεις νέων σε διάφορους χώρους και κλάδους, που εντέλει λειτούργησαν, μετά την ίδρυση της ΕΠΟΝ, και ως αναγκαίες υποδομές και ασφαλείς θύλακες για την οργανωτική της ανάπτυξη.

Η Φιλική Εταιρεία Νέων συστάθηκε στην Αθήνα ήδη από τις 4 Μαΐου 1941 από φοιτητές, με πρωτοβουλία του Σταύρου Γιαννακόπουλου (Πέτρος Ανταίος), του Πέτρου Πατρέλλη και του Λ.Π.
Μέσα από το καταστατικό της παρουσιάζεται ως «εθνική απελευθερωτική οργάνωση πάλης της νεολαίας ενάντια στους χιτλεροφασίστες καταχτητές και τους προδότες». Επίσης, σύμφωνα με αυτό καλούσε «στις γραμμές [της] κάθε νέο πατριώτη που ήθελε ν’ αγωνιστεί για την απελευθέρωση της Ελλάδας, ανεξάρτητα από κοινωνική προέλευση, ιδεολογική και πολιτική τοποθέτηση».
Τύπωνε προκηρύξεις σε έναν πρωτόγονο πολύγραφο και έγραφε τα συνθήματα στους τοίχους κτιρίων της πρωτεύουσας «Λευτεριά ή θάνατος».

Η αναφορά του τίτλου (ΦΕΝ) στην οργάνωση που αγωνίστηκε για την επανάσταση του 21 δείχνει πως ο συνειρμός με το ουσιαστικοποιημένο «Εικοσιένα» ήταν άμεσος και πως οι πολιτικοποιημένοι νέοι που ίδρυσαν και συμμετείχαν στη ΦΕΝ, μέσα από μια ρομαντική διάθεση, επιθυμούσαν να συμβάλουν στο χτίσιμο του ιδεολογήματος «Επανάσταση του 21 - Αντίσταση».
Αυτό συνέβη προκειμένου, προφανώς, να αντλήσουν για το αντιστασιακό τους εγχείρημα περισσότερη αίγλη, νιώθοντας συνεχιστές ενός καταξιωμένου στη συλλογική μνήμη της Ελλάδας αγώνα
Αξίζει να σημειωθεί ότι το ιδεολόγημα αυτό το οικιοποιήθηκε αργότερα τόσο η επίσημη Αριστερά όσο και η αντίπαλη της παράταξη. Την περίοδο που η ΦΕΝ συγχωνεύτηκε στην ΕΠΟΝ, το 1943, πρόεδρός της ήταν ο Βενιζέλος Προδρόμου και γραμματέας ο Κώστας Λιναρδάτος.

Η Λεύτερη Νέα αποτέλεσε τη μοναδική αμιγώς γυναικεία οργάνωση στον χώρο της Αντίστασης. Ιδρύθηκε τον Ιούνιο του 1942 με πρωτοβουλία νέων γυναικών της ΟΚΝΕ και του ΕΑΜΝ.
Παρ’ όλα αυτά, δεν περιορίστηκε στη στρατολόγηση κομμουνιστριών. Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με τον μεγάλο ζήλο που επέδειξαν τα ηγετικά της στελέχη είχε ως αποτέλεσμα τον Φεβρουάριο του 1943, οπότε συγχωνεύτηκε στην ΕΠΟΝ, να υπολογίζεται ότι η ΑΝ αριθμεί πανελλαδικά περίπου 6-7.000 μέλη (εργάτριες, φοιτήτριες, κορίτσια κ.ά).

Πρωταγωνίστριες στην προσπάθεια συγκρότησής της και τη δράση της υπήρξαν οι Ηλεκτρα Αποστόλου (Στάσα), Μαρία Αγριγιαννάκη-Καραγιώργη (Αννα), Κική Βουδούρη-Κασιμάτη (Φαίδρα), Φώφη Λαζάρου, Ρίτσα Παπαθεοφίλου (Κατίνα), Κατίνα Καρρά, Ματίνα Γουδούρη, Μαντώ Σταματιβδου, Λούλα Νομικού, Κούλα Ξηραδάκη (Νίκη).
Το πρώτο διάστημα της ίδρυσης της ΑΝ γραμματέας ανέλαβε η Μαρία Καραγιώργη, αλλά μετά την κομματική αποστολή της στη Θεσσαλία και μέχρι τη συγχώνευση της οργάνωσης στην ΕΠΟΝ γραμματέας ανέλαβε η Ηλέκτρα Αποστόλου. Εξέδιδε την εφημερίδα «Η Φωνή της Νέας».

Ως απολογισμό της δράσης της ΑΝ αναφέρουμε ένα απόσπασμα από άρθρο της Αποστόλου από το τελευταίο τεύχος του οργάνου του ΕΑΜΝ «Λευτεριά» (τ. 5, Φεβρουάριος 1943), λίγο πριν από την αυτοδιάλυση της ΑΝ για να ενταχθεί στην ΕΠΟΝ: «Η Λεύτερη Νέα τραβά σαν μαγνήτης τα ζωντανά κορίτσια της χώρας μας γιατί το πρόγραμμά της ανταποκρίνεται πέρα για πέρα στους σημερινούς πόθους και τα ιδανικά τους».

Ο Θεσσαλικός Ιερός Λόχος ιδρύθηκε στις αρχές του 1942 από τον απεσταλμένο της ΟΚΝΕ Κυριάκο Τσακίρη (Κώστας Θεσσαλός), όταν η τοπική ΟΚΝΕ αποφάσισε να αυτοδιαλυθεί με στόχο τον σχηματισμό μιας πιο ευρείας οργάνωσης. Η οργανωτική ανάπτυξη του ΘΙΛ σε όλες τις μεγάλες πάλας της Θεσσαλίας (Λάρισα, Βόλος, Τρίκαλα, Καρδίτσα) και σε πολλά χωριά της περιοχής υπήρξε εντυπωσιακή.

Υπολογίζεται ότι από τα 600 περίπου μέλη της ΟΚΝΕ τον Μάρτιο του 1942 έφτασε στις αρχές του 1943, οπότε συνίδρυσε την ΕΠΟΝ, να αριθμεί γύρω στις 4.000 νέους και νέες, εκ των οποίων η πλειονότητα δεν ήταν κομμουνιστές. Αλλά και στη δράση του ο ΘΙΛ υπήρξε σημαντικός, ακόμη και δημόσια όπως για παράδειγμα στην επέτειο της 28ης Οκτωβρίου 1942 στη Λάρισα, οπότε έγινε στέψη του Ηρώου από μαθητές γυμνασίου, μέλη του ΘΙΛ, ως πράξη αντίστασης.
Παράλληλα από τον Σεπτέμβριο του 1942 εξέδιδε την εφημερίδα «Ιερολοχίτης», που αργότερα αποτέλεσε όργανο της ΕΠΟΝ.

Η Ενωση Νέων Αγωνιστών Ρούμελης αποτελεί απόπειρα σύστασης αντιστασιακής οργάνωσης νεολαίας στους νομούς Φθιώτιδας, Φωκίδας και Ευρυτανίας με πρωτοβουλία μελών της ΟΚΝΕ από το καλοκαίρι του 1942, οπότε η τελευταία είχε ανασυγκροτηθεί.
Τη Διοικούσα Επιτροπή της ΕΝΑΡ αποτελούσαν οι Μήτσιος Αποστολάκος, Χρήστος
Ραχιώτης, Μπάμπης Σιλέλας, Αγγελος Παπακώστας, Σωτήρης Νασίκας, Γεώργιος Κυριαζής, Πάνος Σκιαδάς, Κατίνα Λουμπίδου, Βαγγέλης Καρκάνης.
Από την πρωτοχρονιά του 1943 εξέδιδε την εφημερίδα «Η Φωνή του Φεραίου», που λίγο καιρό αργότερα εκδιδόταν ως όργανο της ΕΠΟΝ.
Πέρα από τη διαφωτιστική δουλειά, η ΕΝΑΡ συγκέντρωνε όπλα για το αντάρτικο, ενώ μάλιστα τον Σεπτέμβριο του 1942 σχημάτισε και αντάρτικη ομάδα με καπετάνιο τον Κ. Σκαρμπούτσο και στρατιωτικό διοικητή τον Στάθη Πολίτη.

Η Αγροτική Νεολαία Ελλάδας ιδρύθηκε παράλληλα με την ανασυγκρότηση του Αγροτικού Κόμματος Ελλάδας (ΑΚΕ), ήδη από τις πρώτες μέρες της Κατοχής, γραμματέας του οποίου ήταν ο Κώστας Γαβριηλίδης.

Η Ενιαία Εθνικοαπελευθερωτική Εργατοϋπαλληλική Νεολαία ιδρύθηκε με πρωτοβουλία του Εργατικού ΕΑΜ (ΕΕΑΜ) το 1941, εκδίδοντας την εφημερίδα «Μάχη».
Είχε προσχωρήσει στο ΕΑΜΝ, διατηρώντας την οργανωτική της αυτοτέλεια.

Η Ενιαία Μαθητική Νεολαία ιδρύθηκε στο τέλος του 1942 με πρωτοβουλία της ΟΚΝΕ, προσχωρώντας και αυτή στο ΕΑΜΝ.

Η Λαϊκή Επαναστατική Νεολαία νεολαία του κόμματος Ενωση Λαϊκής Δημοκρατίας (ΕΛΔ), και η Σοσιαλιστική Επαναστατική Πρωτοπορία Ελλάδας, νεολαία του Σοσιαλιστικού Κόμματος Ελλάδας (ΣΚΕ), ιδρύθηκαν στα τέλη του 1941, συμμετέχοντας επίσης στη δημιουργία του ΕΑΜΝ.

Οι διεργασίες για την ενοποίηση 

Αφού είδαμε λίγα στοιχεία για όλες ας οργανώσεις που συνίδρυσαν την ΕΠΟΝ, ας σημειώσουμε πως τον Ιανουάριο του 1943 οι ουσιαστικές αποφάσεις, που επικύρωναν τις αντίστοιχες προαναφερθείσες της Β' Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης της ΟΚΝΕ, είχαν πλέον ληφθεί.
Ετσι, στις 14 Ιανουαρίου 1943 η Κεντρική Επιτροπή του ΕΑΜΝ εξέφραζε με ανακοίνωσή της την ευχή να επιτευχθεί άμεσα ο στόχος της ενιαίας οργάνωσης νεολαίας: «Μπροστά στην πραγματικότητα των κοινών κινδύνων, των κοινών πόθων και ιδανικών [...] η Ολομέλεια της Κ.Ε. [του ΕΑΜΝ] εκφράζει θερμή ευχή στις διοικήσεις των οργανώσεων που συμμετέχουν να δώσουν όλες τις δυνάμεις τους για την πραγματοποίηση της πλέριας ενότητας της νέας γενιάς με τη δημιουργία μιας ενιαίας πανελλαδικής εθνικοαπελευθερωτικής οργάνωσης νέων που θα ολοκληρώσει τους σκοπούς του ΕΑΜΝ και θα δώσει σάρκα και οστά στους πόθους ολόκληρης της νεολαίας της χώρας μας».
Ακολούθησε η ακόμη σημαντικότερη σύσκεψη της 1ης Φεβρουάριου 1943, στην οποία συμμετείχαν η ΟΚΝΕ, η ΣΕΠΕ και η ΛΕΝ, πολιτικές νεολαίες-συνιστώσες του ΕΑΜΝ, οι αντιπρόσωποι των οποίων δεσμεύονταν για την πραγματοποίηση ίδρυσης της Ενιαίας Πανελλαδικής Οργάνωσης Νεολαίας:

«Η σύσκεψη των αντιπροσώπων των τριών οργανώσεων, την 1/2/1943, αφού συζήτησε τις αποφάσεις της ΚΕ του ΕΑΜ Νέων, στη συνεδρίαση της 14/1/1943 και κύρια το πρόβλήμα της ενοποίησης της νέας γενιάς της χώρας σε μια Ενιαία Πανελλαδική Εθνικοαπελευθερωτική Οργάνωση με σκοπούς: α) τον αγώνα για τη ζωή, τον εκπολιτισμό και την εξύψωση της νέας γενιάς, β) τον αγώνα για την εθνική λευτεριά και γ) τον αγώνα για τη λαοκρατική λύση του εσωτερικού μας προβλήματος με ισότιμη συμμετοχή των νέων, αποφάσισε: α) ότι οι τρεις παραπάνω οργανώσεις θα δώσουν όλες τους τις δυνάμεις και θα κάνουν το παν για την πραγματοποίηση της Ενιαίας Πανελλαδικής Οργάνωσης της νέας γενιάς με τους παραπάνω σκοπούς και β) ότι θα αντιμετωπίσουν άμεσα όλα τα προβλήματα που συνδέονται με την ενοποίηση της Νέας Γενιάς της χώρας μας». Αποτέλεσμα όλων των παραπάνω διεργασιών ήταν να φτάσουμε στη σύσκεψη των Αμπελοκήπων της 23ης Φεβρουάριου 1943 και στην ίδρυση της ΕΠΟΝ.

Η ΟΚΝΕ, παρότι υπήρξε η σημαντικότερη συνιδρύτρια οργάνωση της ΕΠΟΝ, επιθυμούσε από την αρχή η συμμετοχή των νέων στην υπό ίδρυση οργάνωση νεολαίας να είναι ευρύτερη, πλατύτερη, μαζικότερη. Αυτό αποτυπώνεται και στη μαρτυρία του ιδρυτικού στελέχους της ΕΠΟΝ Πέτρου Ανταίου, ο οποίος αναφέρεται στις προκατασκευαστικές διεργασίες της σύσκεψης:
«Ο καθοδηγητής μου (σ.σ.: στην ΟΚΝΕ) ο Μολυβδάς μου είπε τότε: ‘Έσύ θα κάνεις την εισήγηση της ΕΠΟΝ”. “Γιατί να κάνω εγώ την εισήγηση, αφού ο γραμματέας της Κομμουνιστικής Νεολαίας είναι άλλος;” ρώτησα εγώ. Όχι” επέμεινε ο Μολυβδάς. ‘Έσύ είσαι ο γραμματέας του ΕΑΜ των νέων και θέλουμε από την αρχή να δοθεί ο τόνος μιας ενιαίας οργάνωσης, όχι αποκλειστικά κομμουνιστικής. Αν κάνας την εισήγηση και όλα πάνε καλά και τη φτιάξουμε την οργάνωση (δεν τη λέγαμε ΕΠΟΝ ακόμα, τη λέγαμε Ενιαία), τότε, μπαγάσα, θα τα καταφέρεις, θα βγεις στο βουνό [...]”. Πήγαν όλα καλά με την εισήγηση και φτιάξαμε την οργάνωση με μεγάλο ενθουσιασμό. Εκείνη τη βραδιά αποφασίσαμε να τη βγάλουμε Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων, ΕΠΟΝ [...]».

Καθώς δεν έχει διασωθεί σχετικό έγγραφο από την ημέρα της ιστορικής σύσκεψης, οι αντιπρόσωποι των παραπάνω οργανώσεων που ίδρυσαν την ΕΠΟΝ, όπως φαίνεται από μεταγενέστερες έγγραφες μαρτυρίες-εκθέσεις παρόντων σε αυτήν, υπήρξαν οι εξής: Μήτσος Βλαντάς και Στέλιος Γιαννακόπουλος (ΟΚΝΕ), Σκεύος και Λυκούργος (ΣΕΠΕ), Πλουμίδης και Γ. Σταύρος (ΛΕΝ), Στεργιόπουλος και Σκληρός (ΑΝΕ), Αδάμ Μολυβδάς (ΕΝΑΡ), Κυριάκος Τσακίρης (ΘΙΛ), Μπάμπης Δρακόπουλος και Κώστας Φιλίνης (ΕΜΝ), Ηλέκτρα Αποστόλου, Ματίνα Γουδούρη, Βενιτράτου και Ρόζα Ιμβριώτου (ΑΝ), Προέδρου και Κώστας Λιναρδάτος (ΦΕΝ), Πέτρος Διβέρης και Γιώργης Τρικαλινός (ΕΕΕΝ), Σταύρος Κασιμάτης (Φοιτητές), Βαγγέλης Βασβανάς (Νέοι Μακεδονίας), Θόδωρος Λιακόπουλος (Νέοι Πελοποννήσου), Γεώργιος Γεωργαλάς, Αθανάσιος Ρουσσόπουλος και Μαρία Σβώλου (Εθνικό Συμβούλιο Νέων του ΕΑΜΝ).

Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι λόγω της ρευστότητας της κατάστασης την περίοδο της Κατοχής και των οργανωτικών και όχι μόνο δυσκολιών (στρατολογήσεις κ.ά.), δεν ήταν λίγοι οι νέοι (κυρίως της ΟΚΝΕ) που, μέχρι την ίδρυση της ΕΠΟΝ, συμμετείχαν από καιρό σε καιρό σε διάφορα αντιστασιακά σχήματα

Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι στην ιδρυτική σύσκεψη της 23ης Φεβρουάριου 1943 το μέλος της ΟΚΝΕ Αδάμ Μολυβδάς εκπροσωπούσε την ΕΝΑΡ της οποίας ήταν μέλος, ενώ το μέλος της ΟΚΝΕ Γιώργης Τρικαλινός στην ίδια σύσκεψη συμμετείχε ως αντιπρόσωπος της ΕΕΕΝ.
Είναι, επίσης, ευνόητο ότι προκειμένου να ολοκληρωθούν με επιτυχία οι διεργασίες δημιουργίας της ΕΠΟΝ συνέβαλαν με τον δικό τους τρόπο πάρα πολλοί άνθρωποι, όπως ήδη αναφέρθηκε.
Αν πρέπει κάποιους να ξεχωρίσουμε, μπορούμε ίσως να στηριχτούμε στην κρίση-μαρτυρία του παρόντα εκ μέρους της ΦΕΝ στην ιδρυτική σύσκεψη Κώστα Λιναρδάτου, όπως αποτυπώνεται σε συνέντευξή του το 2003: «Αυτοί που κατά τη γνώμη μου ήταν επικεφαλής για την οργάνωση της Ιδρυτικής Σύσκεψης της ΕΠΟΝ ήταν ο Βλαντάς, ο Μολυβδάς, ο Τρικαλινός, ο Σταύρος Γιαννακόπουλος (Σταμάτης) που πέθανε πρόσφατα, ο Κασιμάτης και η Ηλέκτρα για τα κορίτσια».

Οι σκοποί της οργάνωσης

Οι σκοποί της ΕΠΟΝ, όπως εγγράφονται ήδη από την ιδρυτική σύσκεψη, είναι οι εξής:

α. Η εθνική απελευθέρωση με γνώμονα την ακεραιότητα της Ελλάδας.

β. Η εξόντωση του φασισμού τώρα και στο μέλλον και με οποιαδήποτε μορφή και αν παρουσιαστεί. Αποκατάσταση της λαϊκής κυριαρχίας έτσι που όλες οι εξουσίες ν’ απορρέουν από την κυρίαρχη θέληση του λαού και της νέας γενιάς.

γ. Η καταπολέμηση των ιμπεριαλιστικών πολέμων και η υπεράσπιση της ειρήνης με βάση την αρχή της αυτοδιάθεσης των λαών και της αδελφικής συνεργασίας όλων των λαών και νεολαιών, και ειδικά της βαλκανικής.

δ. Η υπεράσπιση των οικονομικών, πολιτικών, εκπολιτιστικών και μορφωτικών δικαιωμάτων και επιδιώξεων της νέας γενιάς. Πρέπει να καθορίζεται στο καταστατικό ότι η ΕΠΟΝ είναι οργάνωση εθνικοαπελευθερωτική, αντιφασιστική - προοδευτική, αντιπολεμική - φιλειρηνική.

ε. Αποφασίζεται η έκδοση δημοσιογραφικού κεντρικού οργάνου με τίτλο «Νέα Γενιά».

στ. Η Πανελλαδική Σύσκεψη αποφασίζει και αναθέτει στο Προσωρινό Κεντρικό Συμβούλιο της ΕΠΟΝ να κάνει διαπραγματεύσεις με κάθε εθνική οργάνωση νέων που δεν θα έχει προσχωρήσει στην ΕΠΟΝ με σκοπό να το πράξει.

ζ. Η Πανελλαδική Σύσκεψη αποφασίζει την ένταξη της ΕΠΟΝ στο ΕΑΜ σαν εκπρόσωπος της νέας γενιάς, με συμμετοχή αντιπροσώπου της στην ΚΕ του τελευταίου.

Προκειμένου να κατανοήσουμε τον χαρακτήρα της ΕΠΟΝ, παραθέτουμε ορισμένα χαρακτηριστικά αποσπάσματα από τη Διακήρυξη της ιδρυτικής σύσκεψης, όπως διασώθηκε:«[...] Στιγμές υπέρτατου κινδύνου περνάμε σα νέα γενιά, σα λαός, σα χωριστά άτομα και γενικά σαν έθνος. Στη διάρκεια 22 μηνών υποδούλωσης κάτω από την μπότα φασιστών Γερμανών, Ιταλών και Βούλγαρων περάσαμε ανήκουστα βάσανα, πίκρες και καταστροφές. Μπρος στους θανάσιμους κινδύνους που μας απειλούν μ' ολοκληρωτικό αφανισμό [...] εμείς οι αντιπρόσωποι των 10 εθνικών οργανώσεων της νέας γενιάς σαλπίζουμε συναγερμό ενότητας για πάλη στα νιάτα της Ελλάδας, για τα ωραιότερα ιδανικά. Για την εθνική μας λευτεριά. Για την οριστική και ολοκληρωτική εξόντωση του φασισμού τώρα και στο μέλλον. Για μια Ελλάδα ελεύθερη, που όλες οι εξουσίες να πηγάζουν από την κυριαρχική θέληση του λαού και της νέας γενιάς. [...] Για μια Ελλάδα που θα βρει σ’αυτή. η νέα γενιά την ευημερία, τη μόρφωση, τη χαρά, το μέλλον».

Ενα συστατικό στοιχείο της φύσης της ΕΠΟΝ είναι ότι, όπως δήλωνε από τα ιδρυτικά της κείμενα, υπήρξε οργάνωση νεολαίας όχι μόνο για τον καιρό του πολέμου αλλά και για τον καιρό της ειρήνης που επρόκειτο να έρθει.
 Οπως φαίνεται επίσης και από τα παραπάνω, η ΕΠΟΝ μπορεί να είχε αριστερό πρόσημο, αλλά όχι αμιγώς κομμουνιστικό. Δεν είναι εξάλλου τυχαίο το γεγονός ότι το αρχικό «Ε» της ΕΠΟΝ δεν σήμαινε «Εθνικοαπελευθερωτική», όπως στο ΕΑΜ, αλλά «Ενιαία». Από την ίδρυσή της λοιπόν δεν εμφανίστηκε ως μια ληξιπρόθεσμη οργάνωση που θα έπαυε να υπάρχει την επομένη της απελευθέρωσης.

Αντίθετα προσέβλεπε στο μέλλον, έδινε προοπτική, πρόσφερε ένα γενικότερο όραμα ζωής το οποίο ανταποκρινόταν σε βαθύτερα αιτήματα και ανάγκες των νέων της εποχής. Σε όλα αυτά οφείλεται κατά κύριο λόγο και η επιτυχία της τόσο οργανωτικά -καθώς στο τέλος της Κατοχής υπολογίζεται ότι είχε περίπου 600.000 μέλη πανελλαδικά (αντίθετα προς την παράνομη ολιγομελή ΟΚΝΕ των αρχών της Κατοχής)- όσο και στο επίπεδο της πολύπλευρης δράσης, όπως αποτυπώθηκε στη συλλογική μνήμη μεγάλου τμήματος των παλιότερων τουλάχιστον γενιών.

Για τέλος, ας αφήσουμε να μας περιγράφει, με αρκετό λυρισμό, ορισμένες στιγμές της ιστορικής ιδρυτικής σύσκεψης της ΕΠΟΝ της 23ης Φεβρουάριου, μόλις τρία χρόνια μετά (1946), ο μετέπειτα κομμουνιστής δημοσιογράφος και τότε ΕΠΟΝίτης, μέλος της συντακτικής επιτροπής του περιοδικού της ΕΠΟΝ «Νέα Γενιά», Νίκος Καραντηνός:

«Από δυο μέρες πριν είχαν αρχίσει να μπαίνουν στο σπίτι οι πρώτοι αντιπρόσωποι. Αντάμωναν σε κάποιο δρόμο με τα δευτερόλεπτα Στις 4.05' στη Μουστοξύδου ή σας 6.20' στη Λ. Κατσώνη κι ύστερα τραβούσαν κατά τους Αμπελόκηπους. Τα μάτια γιομάτα έγνοια ερευνούσαν καθετί. Μια βροχή αδιάκοπη έπεφτε όλο τ' απόγευμα. Και τη συνέχισε όλη τη νύχτα Αργά, με το σκοτάδι, μπήκαν οι τελευταίοι αντιπρόσωποι. 

Αύριο στις 23 του Φλεβάρη είναι η επέτειος του Κόκκινου Στρατού κι η Αθήνα, όσο κι αν την πλακώνει η μπότα, απόψε τη νύχτα θα στείλει το μήνυμά της στο μαχητή του Ανατολικού μετώπου. 

[...] Για πολλά μίλησαν οι αντιπρόσωποι εκείνο το βράδυ. Εσμιξαν για πρώτη φορά νέοι απ’ όλη σχεδόν την Ελλάδα. Είχαν έρθει αντιπρόσωποι της νεολαίας απ’ τη Μακεδονία, τη Θεσσαλία, τη Ρούμελη. Και καθένας έφερνε τη φωτιά την κρυφή, που σε λίγο θέριευε ολούθε. [...] 

Με το σούρουπο η ιδρυτική σύσκεψη είχε τελειώσει. Σ’ ένα δωμάτιο του ίδιου σπιτιού είχε συνέλθει κιόλας κι η A' Ολομέλεια του ΚΣ της ΕΠΟΝ. Οι αντιπρόσωποι δυο δυο γλιστρούσαν απ’ το σπίτι στην πλατεία. Η βροχή πούχε αρχίσει από το χτεσινό απόγιομα, απόψε σταμάτησε. Κατά τη δύση ο ήλιος είχε μια καλοκαιριάτικη φωτεινάδα. Ετούτο το βράδυ ο φοιτητής αντάμωσε τους πρώτους επονίτες στη Νεάπολη, τους είπε γι' αυτό το καινούργιο ξεκίνημα για την ΕΠΟΝ. Μέσα στο εργοστάσιο, πάνω στον αργαλειό, ακούστηκαν ψιθυριστά οι πρώτες λέξεις για την ΕΠΟΝ».

Πηγή: Νίκος Τσικρίκης, ιστορικός - Hotoc
{[['']]}

Η 12η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ: Γεγονότα, συμπεράσματα, επίκαιρα διδάγματα

Στις 5 - 15 Φλεβάρη 1968, πραγματοποιήθηκε στη Βουδαπέστη η 12η Πλατιά Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ.
Στη 12η Ολομέλεια συμμετείχαν 20 τακτικά μέλη της ΚΕ, 14 αναπληρωματικά και 3 μέλη της Κεντρικής Εξελεγκτικής Επιτροπής. Απουσίαζαν 23 τακτικά, 14 αναπληρωματικά και 3 μέλη της Εξελεγκτικής Επιτροπής, που βρίσκονταν στη φυλακή, στην εξορία και άλλοι στην παρανομία. Επίσης, πήραν μέρος ως προσκαλεσμένοι 41 στελέχη του ΚΚΕ που προέρχονταν από τις κομματικές δυνάμεις που δρούσαν σε σοσιαλιστικές και σε καπιταλιστικές χώρες της Ευρώπης.

Τα θέματα της Ολομέλειας ήταν δύο: α) Η κατάσταση στην Ελλάδα και τα καθήκοντα του Κόμματος, με εισηγητή τον Κώστα Κολιγιάννη, Α' Γραμματέα της ΚΕ. β) Οργανωτικά ζητήματα, με εισηγητή τον Λεωνίδα Στρίγκο, μέλος του ΠΓ.

Στη 12η Ολομέλεια το ΚΚΕ διασπάστηκε, αν και όταν αυτή συνήλθε, το Κόμμα επί της ουσίας ήταν διασπασμένο, αρχίζοντας από την ΚΕ και το Πολιτικό της Γραφείο. Στη 12η Ολομέλεια η ήδη υπάρχουσα διάσπαση απλώς καταγράφηκε και τυπικά, ενώ πήρε δραματικό χαρακτήρα με την αποχώρηση απ' αυτήν την Ολομέλεια 7 τακτικών μελών της ΚΕ, 7 αναπληρωματικών και 3 της Κεντρικής Εξελεγκτικής Επιτροπής. Η αποχώρηση - διάσπαση συντελέστηκε στο 2ο θέμα της Ολομέλειας, όπου αποφασίστηκε η καθαίρεση 3 μελών του ΠΓ (Παρτσαλίδη - Ζωγράφου - Δημητρίου), επειδή ηγούνταν οργανωμένης φραξιονιστικής ομάδας.

Η ψηφοφορία σε αυτό το θέμα είχε ως εξής:

Από τα τακτικά μέλη της ΚΕ, ψήφισαν υπέρ της εισήγησης: Πολυχρόνης Βάης (Πετρίτης), Κώστας Γάτσος, Απόστολος Γκρόζος, Νίκος Καλούδης, Κώστας Κολιγιάννης, Μήτσος Κωτούζας, Παναγιώτης Μαυρομάτης, Γεράσιμος Στεφανάτος, Λεωνίδας Στρίγκος, Κώστας Τσολάκης, Παναγιώτης Υφαντής, Γρηγόρης Φαράκος.

 Σε αυτήν την ψηφοφορία δεν συμμετείχαν, αλλά τοποθετήθηκαν αρνητικά απέχοντας τα εξής τακτικά μέλη: Μήτσος Βατουσιανός, Πάνος Δημητρίου, Βασίλης Ζάχος, Ζήσης Ζωγράφος, Σταύρος Καρράς, Μήτσος Παρτσαλίδης, Λεωνίδας Τζεφρώνης. (Ο Πέτρος Ρούσος απουσίαζε σε αυτό το θέμα λόγω ασθένειας, ενώ μερικούς μήνες αργότερα τοποθετήθηκε υπέρ των Αποφάσεων της 12ης Ολομέλειας).
Από τα αναπληρωματικά μέλη της ΚΕ, ψήφισαν υπέρ: Γιώργης Θεοδωρίδης, Στάθης Καραγιώργης, Ηλίας Καρράς, Κώστας Κηπουρός, Νίκος Κουτρούμπας, Χρήστος Νικολάου και Ευριπίδης Παπαζαχαρίου.

Επίσης απέχοντας, τοποθετήθηκαν κατά: Νίκος Ακριτίδης, Αλέγκρα Καπέτα, Νίκος Κέντρος, Θωμάς Κεφαλάς, Μιχάλης Τσάντης, Γιώργης Χουλιάρας, Χρήστος Ψύλλος.

Το ίδιο και τα 3 παρόντα μέλη της Εξελεγκτικής Επιτροπής: Πόλης Αργυρόπουλος, Μήτσος Παπαγεωργίου (Βελισσάρης), Μήτσος Παπακώστας.

Από τους 41 παρευρισκόμενους προσκαλεσμένους, που ψήφισαν συμβουλευτικά, υπέρ της εισήγησης τοποθετήθηκαν: Βασίλης Βενετσανόπουλος, Γιώργης Κυριαζής, Τάκης Μαμάτσης, Θανάσης Χατζάρας, Αντώνης Καλαμπόγιας, Γιώργης Κακουλίδης, Αλέκος Λιακόπουλος (Πορφύρης), Κώτσας Λίτσας, Γιάννης Ράφτης, Χρήστος Δριτσέλης, Απόστολος Καρατζάς, Πέτρος Μελάς, Γιάννης Παρτακιλούδης, Γιώργης Ρήτας, Χριστόφορος Σανιδάς, Βαγγέλης Τουφεξής, Θεοχάρης Γκατζόγλου, Αγγελος Λεμονίδης, Τάκης Πετκίδης, Στράτος Τσιρατζίδης, Αργύρης Αργυρόπουλος, Δανιήλ Κουτσοκώστας, Βαγγέλης Μασούρας, Γιώργης Παπαδόπουλος, Μανόλης Πυθαρούλης, Στρατής Τσαμπής, Χάρης Παταρίδης, Στάθης Φωτιάδης, Απόστολος Χατζηαντωνίου, Γιώργος Λάζος, Θράσος Σαρρής, Γιάννης Σύρος, Κώστας Βουλγαρόπουλος, Ελένη Μπιμπίκου-Αντωνιάδου.

Τάχθηκαν κατά: Βίκτωρας Αθανασιάδης, Σπύρος Πετσίνης, Θανάσης Ζγώνης, Σάββας Πιπερίδης, Γιώργης Βασιλειάδης, Μπάμπης Καλαϊτζής, Θεόδωρος Πάγκαλος.

Μετά από τη 12η Ολομέλεια, εξέφρασαν ατομικά τη θέση τους τα τακτικά και αναπληρωματικά μέλη της ΚΕ, καθώς και της Εξελεγκτικής Επιτροπής, που δεν πήραν μέρος στη 12η Ολομέλεια.
Τοποθετήθηκαν υπέρ: Μίνα Γιάννου, Μιλτιάδης Ζαχαράτος, Λούλα Λογαρά, Κώστας Λουλές, Χρήστος Ράπτης, Λευτέρης Σεφέρης, Σωτήρης Σουκαράς, Αύρα Παρτσαλίδου, Χαρίλαος Φλωράκης.

Κατά των Αποφάσεων: Φώκος Βέττας, Μανώλης Γλέζος, Μπάμπης Δρακόπουλος, Βάσω Θανασέκου, Νίκος Καρράς, Θανάσης Καρτσούνης, Λεωνίδας Κύρκος, Ελένη Μπενά, Τάκης Μπενάς, Αντώνης Μπριλλάκης, Γιάννης Παπαδημητρίου, Πότης Παρασκευόπουλος, Βαγγέλης Σακελλάρης, Γιώργος Στεργίου.

Από τα αναπληρωματικά μέλη τοποθετήθηκαν υπέρ: Διονύσης Γεωργάτος, Δημήτρης Μανούσος, Νίκανδρος Κεπέσης, Παντελής Κιουρτσής, Ρούλα Κουκούλου, Γιώργος Τρικαλινός.

Κατά: Μήτσος Δάλλας, Καίτη Ζεύγου, Νίκος Καθαροσπόρης, Τάκης Κελτεμλίδης, Σπύρος Λιναρδάτος, Ηλίας Στάβερης, Σάββας Σταματιάδης (αργότερα τοποθετήθηκε με το ΚΚΕ), Λευτέρης Τζάκος.

Από την Εξελεγκτική Επιτροπή τοποθετήθηκαν υπέρ ο Γιώργης Παπαρήγας και ο Παναγιώτης Τιμογιαννάκης, ενώ κατά ο Νότης Καπνίσης (στη συνέχεια τοποθετήθηκε με το ΚΚΕ).

Αμέσως μετά από τη 12η Ολομέλεια, οι διαφωνούντες κατέλαβαν το ραδιοφωνικό σταθμό «Η Φωνή της Αλήθειας» και μετέδωσαν το μήνυμά τους, ενώ στις 19 Μάρτη 1968 έκλεψαν μεγάλο μέρος του Αρχείου του ΚΚΕ, που βρισκόταν στο Σιμπίου της Ρουμανίας. Νωρίτερα, πήραν τα βιβλία που υπήρχαν στο γραφείο της Επιτροπής Διαφώτισης. Το κλεμμένο Αρχείο μεταφέρθηκε στη Γιουγκοσλαβία και αργότερα στην Ελλάδα, ενώ στη συνέχεια δόθηκε στα ΑΣΚΙ, όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα.

Μετά από ένα διάστημα, οι αποχωρήσαντες πρωτοστάτησαν στη συγκρότηση νέου κόμματος, με το όνομα «ΚΚΕ εσωτερικού», ενώ ονόμασαν το ΚΚΕ προβοκατόρικα «ΚΚΕ εξωτερικού», δηλαδή έξωθεν υποκινούμενο.

Το υπόβαθρο

Για να κατανοηθούν οι παραπάνω εξελίξεις, είναι αναγκαία η αναδρομή στα χρόνια που προηγήθηκαν από το τέλος του εμφυλίου πολέμου μέχρι τη 12η Ολομέλεια, σε συνάρτηση με πολύ σοβαρές εξελίξεις που διαδραματίστηκαν στο διεθνές κομμουνιστικό κίνημα την ίδια περίοδο.
Αρχικά πρέπει να σημειωθεί ότι η ιδεολογικοπολιτική διαπάλη στο ΚΚΕ ήταν έντονη πριν από το τέλος του ένδοξου αγώνα του ΔΣΕ, πολύ περισσότερο αμέσως μετά από αυτόν. Στελέχη του, που ήταν αντίθετα με την επιλογή του ένοπλου αγώνα, έχοντας και τη στήριξη ηγετικών δυνάμεων του ΚΚΣΕ, έβαλλαν κατά της πολιτικής του Κόμματος. Οι διαφωνίες, πέρα από την καταδίκη επί της ουσίας του αγώνα του ΔΣΕ, αφορούσαν την τοποθέτηση του Ν. Ζαχαριάδη (1949) ότι το αστικοδημοκρατικό στάδιο της επανάστασης ήταν ξεπερασμένο, όπως και στρατηγικές επεξεργασίες (Σχέδιο Προγράμματος του ΚΚΕ - 1953). Αυτές οι επεξεργασίες, παρά τις αντιφάσεις που περιέκλειαν (για παράδειγμα τις συνεργασίες με αστικά κόμματα), αποτελούσαν βήμα προς τα μπρος σε σχέση με το παρελθόν, γιατί προσδιόριζαν ως σοσιαλιστική την αναγκαία επανάσταση στην Ελλάδα. Ακόμα, ο Ν. Ζαχαριάδης παρέμενε αταλάντευτα στην ανάγκη να ανασυγκροτηθούν οι παράνομες Κομματικές Οργανώσεις. Η αποστολή για παράδειγμα του Νίκου Μπελογιάννη στην Ελλάδα αποσκοπούσε στην υλοποίηση αυτού του αντικειμενικού καθήκοντος.

Ωστόσο, κομβικό σημείο για την πορεία του ΚΚΕ και γενικά του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος ήταν το 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ (1956), που συνιστούσε δεξιά οπορτουνιστική στροφή διεθνούς εμβέλειας. Στο 20ό Συνέδριο υπερίσχυσε η τάση η οποία θεωρούσε ότι η ταξική πάλη στο σοσιαλισμό είχε αμβλυνθεί έως και ξεπεραστεί. Αυτή η θέση εξέφραζε κοινωνικές δυνάμεις της Σοβιετικής Ενωσης που αντιδρούσαν στην επέκταση και εμβάθυνση των σοσιαλιστικών σχέσεων παραγωγής (κολχόζνικοι αγρότες, διευθυντικά στελέχη στη βιομηχανία και στην αγροτική οικονομία, τμήμα της σοβιετικής διανόησης κ.ά.) και με τον έναν ή άλλο τρόπο τάσσονταν υπέρ της ισχυροποίησης των εμπορευματοχρηματικών σχέσεων και της αποδυνάμωσης του κεντρικού σχεδιασμού. Επίσης το 20ό Συνέδριο γενίκευσε την πολιτική της «ειρηνικής συνύπαρξης» καπιταλισμού - σοσιαλισμού, που καλλιεργούσε ουτοπικές αντιλήψεις για τη δυνατότητα μακρόχρονης ειρηνικής συμβίωσης των δυο αντίθετων κοινωνικοοικονομικών συστημάτων. Ακόμα, πρόταξε τη θέση για τη δυνατότητα «κοινοβουλευτικού περάσματος στο σοσιαλισμό», γεγονός που σήμαινε ότι παραγνωρίζονταν οι νομοτέλειες της ταξικής πάλης.

Αμέσως μετά το 20ό Συνέδριο συνήλθε η 6η Πλατιά Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ, μετά από παρέμβαση 6 ΚΚ (Σοβιετικής Ενωσης, Πολωνίας, Ρουμανίας, Ουγγαρίας, Βουλγαρίας, Τσεχοσλοβακίας), καθώς και η 7η Ολομέλεια που την ακολούθησε (1957). Στην πρώτη ο Ν. Ζαχαριάδης καθαιρέθηκε από Γραμματέας της ΚΕ, ενώ ένα χρόνο αργότερα η 7η Ολομέλεια τον διέγραψε από μέλος του Κόμματος. Η διαγραφή συνοδεύτηκε με απόφαση να διερευνηθεί ολόκληρη η ζωή του Ζαχαριάδη, αφού στιγματίστηκε ως ύποπτος για συνεργασία με τον ταξικό εχθρό. Ταυτόχρονα, η 7η Ολομέλεια έθεσε ως στρατηγικό στόχο του ΚΚΕ την Εθνική Δημοκρατική Αλλαγή, δηλαδή ένα μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα που θα πραγματοποιούνταν σε συμμαχία με τμήματα της αστικής τάξης και με αντίστοιχα κόμματα.

Οι Αποφάσεις των παραπάνω Ολομελειών επέδρασαν και στην οργανωτική συγκρότηση του ΚΚΕ. Η Α' Συνδιάσκεψη της ΕΔΑ (1956), η οποία είχε συγκροτηθεί ως συνασπισμός κομμάτων (συμμετείχε και το ΚΚΕ, όντας η βασική δύναμη της ΕΔΑ), αποφάσισε τη μετατροπή της σε ενιαίο κόμμα. Και λίγο αργότερα, η 8η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ (1958) αποφάσισε τη διάλυση των παράνομων Κομματικών Οργανώσεων και τη διάχυση των μελών του Κόμματος στην ΕΔΑ. Ασκούσε σημαντική επίδραση το γεγονός ότι η ΕΔΑ ήταν νόμιμη, ενώ το ΚΚΕ ήταν παράνομο. Οι κοινοβουλευτικές αυταπάτες γνώρισαν έξαρση, ιδιαίτερα από το 1958, όταν η ΕΔΑ πήρε το 24,42% των ψήφων και έγινε αξιωματική αντιπολίτευση. Με τη σύμφωνη γνώμη και της ηγεσίας του ΚΚΣΕ, εγκαταλείφθηκαν οι ηρωικές προσπάθειες για την ανασυγκρότηση των παράνομων Κομματικών Οργανώσεων και ακυρώθηκε η οργανωτική αυτοτέλεια του ΚΚΕ στο πλαίσιο μιας ρεφορμιστικής στρατηγικής.

Στρατηγική που δεν αντιστοιχούσε στην οικονομική και κοινωνική πραγματικότητα

Οι συνθήκες στις οποίες πραγματοποιήθηκε η 12η Πλατιά Ολομέλεια, ήταν για το ΚΚΕ εξαιρετικά δύσκολες. Χιλιάδες μέλη και στελέχη του είχαν συλληφθεί από τη στρατιωτική χούντα, που επικράτησε 10 μήνες νωρίτερα (21 Απρίλη 1967), ενώ, όπως προαναφέρθηκε, το ΚΚΕ βρισκόταν δίχως Κομματικές Οργανώσεις.

Το κυριότερο ήταν ότι το ΚΚΕ είχε διαμορφώσει στρατηγική που δεν αντιστοιχούσε στην οικονομικο-κοινωνική πραγματικότητα. Το 8ο Συνέδριο του Κόμματος (1961) είχε ψηφίσει Πρόγραμμα που προέβλεπε μεταβατική εξουσία ανάμεσα στον καπιταλισμό και στο σοσιαλισμό. Το πρώτο στάδιο καθόριζε την επανάσταση στην Ελλάδα ως αντιιμπεριαλιστική - δημοκρατική, η οποία θα μετεξελισσόταν στην πορεία σε σοσιαλιστική (δεύτερο στάδιο). Ταυτόχρονα, έθετε ως ακόμα πιο άμεσο πολιτικό στόχο (μίνιμουμ πρόγραμμα) το σχηματισμό μιας πατριωτικής - δημοκρατικής κυβέρνησης, που θα συνέβαλλε στη συγκέντρωση δυνάμεων ώστε να πραγματοποιηθεί το πρώτο στάδιο της δημοκρατικής επανάστασης. Επρόκειτο για την πολιτική της συμμαχίας των «δημοκρατικών δυνάμεων», προκειμένου να φύγει από τη διακυβέρνηση η «δεξιά» (ΕΡΕ), που είχε ηγέτη τον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Με βάση αυτήν τη γραμμή, το ΚΚΕ είχε γίνει από το 1961 ουρά της Ενωσης Κέντρου, που είχε ηγέτη τον Γεώργιο Παπανδρέου. Το ΚΚΕ επιδίωκε συμμαχία με αυτό το αστικό κόμμα, καθώς θεωρούσε δυνάμεις του εκφραστές της λεγόμενης εθνικής αστικής τάξης (πατριωτικής), την οποία διαχώριζε από την υπόλοιπη αστική τάξη, που την ονομάτιζε ξενόδουλη. Πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι η στρατηγική των σταδίων είχε την αφετηρία της στα χρόνια του Μεσοπολέμου και δεν αφορούσε μόνο το ΚΚΕ, αλλά το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα.

Επιπλέον, όταν συγκλήθηκε η 12η Ολομέλεια, βάραινε αρνητικά το γεγονός ότι η ηγεσία του ΚΚΕ δεν είχε προβλέψει το προετοιμαζόμενο από τους συνταγματάρχες πραξικόπημα και επομένως δεν είχε προσπαθήσει να πάρει τα απαιτούμενα μέτρα για να υπάρξει οργανωμένη λαϊκή αντίδραση στην επιβολή της στρατιωτικής δικτατορίας.

Η επιβολή της στρατιωτικής δικτατορίας άλλαξε μια σειρά από τα έως τότε δεδομένα, αφού:

1) Η απουσία Κομματικών Οργανώσεων του ΚΚΕ διευκόλυνε τα χτυπήματα της δικτατορίας, ενώ έκανε ακόμα πιο δύσκολη την ανασυγκρότηση του εργατικού - λαϊκού κινήματος.

2) Επαψε να είναι νόμιμη και η ΕΔΑ.

Γεγονός ιστορικής σημασίας η ρήξη με τον οπορτουνισμό

Σε αυτές τις συνθήκες, μεγάλο μέρος των στελεχών του ΚΚΕ συνειδητοποίησαν το μέγεθος του προβλήματος που είχε δημιουργηθεί από τη διάλυση των Κομματικών Οργανώσεων. Και τάχθηκαν υπέρ της συγκρότησής τους, ερχόμενοι σε σύγκρουση με άλλα στελέχη, δίχως ωστόσο να βλέπουν αυτοκριτικά τις επιλογές της 6ης και της 7ης Ολομέλειας, αλλά και την προβληματική στρατηγική του Κόμματος. Ετσι, η διαπάλη στη 12η Ολομέλεια περιστράφηκε στο θέμα των Κομματικών Οργανώσεων, αφού οι διαφωνούντες αναθεωρητές δρούσαν φραξιονιστικά υπέρ της συγκρότησης οργανώσεων της ΕΔΑ, σαμποτάροντας την κατεύθυνση της 11ης Ολομέλειας της ΚΕ (27 - 30 Ιούνη 1967), για συγκρότηση Κομματικών Οργανώσεων του ΚΚΕ. Βέβαια, ήταν ζήτημα πολιτικού υπολογισμού το γεγονός ότι μετά τη 12η Ολομέλεια η αναθεωρητική ομάδα, που έως τότε χρησιμοποιούσε ως όχημα την ΕΔΑ, συγκρότησε φορέα με κομμουνιστική ονομασία. Η ΕΔΑ τούς είχε γίνει περιττή.

Το ΚΚΕ, σε ντοκουμέντα του και ως καταστάλαγμα συλλογικών διαδικασιών, έχει επανειλημμένα εκτιμήσει ότι η 12η Πλατιά Ολομέλεια της ΚΕ είναι ένα από τα ιστορικής σημασίας γεγονότα στην 100χρονη διαδρομή του. Θα ήταν τελείως διαφορετική η πορεία του (τότε διακυβευόταν ακόμα και η ύπαρξή του ως ΚΚ), αν δεν είχε επέλθει ρήξη των κομμουνιστικών δυνάμεων με τον αναθεωρητισμό - οπορτουνισμό. Η 12η Ολομέλεια διαδραμάτισε θετικό ρόλο, γιατί:

1) Εβαλε τις βάσεις για την ιστορική συνέχεια του ΚΚΕ, για την οργανωτική του αυτοτέλεια.

2) Εφερε στην πρώτη γραμμή την υπεράσπιση των αρχών του μαρξισμού - λενινισμού και του προλεταριακού διεθνισμού.

3) Μέσω της ανασυγκρότησης των Κομματικών Οργανώσεων και της συγκρότησης, στη συνέχεια, της ΚΝΕ ανακόπηκε η φθίνουσα οργανωτική πορεία του ΚΚΕ και πολλοί νέοι κομμουνιστές εντάχθηκαν στο ΚΚΕ και συνέβαλαν στην άνοδο του αντιστασιακού κινήματος ενάντια στη δικτατορία των συνταγματαρχών. Εξάλλου, με τις Αποφάσεις της 12ης Ολομέλειας συμπαρατάχθηκε η μεγάλη πλειοψηφία των πολιτικών κρατουμένων και των πολιτικών προσφύγων και σε μια πορεία η πλειοψηφία των μελών και οπαδών της ΕΔΑ.

Πολύτιμα συμπεράσματα

Επί 50 χρόνια, η 12η Ολομέλεια παρουσιάζεται από τις οπορτουνιστικές - σοσιαλδημοκρατικές δυνάμεις ως κορυφαία στιγμή της σύγκρουσης «ανανεωτικών και δογματικών», όπου οι πρώτοι έφεραν έναν αέρα «κάθαρσης» του ΚΚΕ και ευρύτερα του κομμουνιστικού κινήματος, ενώ οι δεύτεροι παρέμεναν αγκυλωμένοι σε ξεπερασμένα δόγματα και πρακτικές. Μάλιστα, έφτασαν να ισχυρίζονται ότι τα σοσιαλιστικά κράτη ανατράπηκαν επειδή δεν υιοθέτησαν έγκαιρα τα «ανανεωτικά» μηνύματα του «ΚΚΕ εσωτερικού», του Ιταλικού ΚΚ, του Γαλλικού ΚΚ, του Ισπανικού ΚΚ κ.ά., όπως του Ντούμπτσεκ στην Τσεχοσλοβακία.

Συνακόλουθο είναι το κατηγορώ τους, ότι το ΚΚΕ ήταν «όργανο της Μόσχας», ενώ οι ίδιοι πάσχιζαν για ένα διεθνισμό που θα διέπεται από την αρχή της μη επέμβασης κάθε ΚΚ στα εσωτερικά του άλλου. Βέβαια, ποτέ δεν εξήγησαν πόσο συνεπείς ήταν αυτές οι διακηρύξεις με την πρακτική τους να υπεξαιρέσουν το Αρχείο του ΚΚΕ με τη συνδρομή της ρουμανικής αστυνομίας. Και φυσικά, δεν θα είχαν κανένα πρόβλημα αν το ΚΚΣΕ είχε πάρει το μέρος τους το 1968, όπως ζητούσαν επιδιώκοντας συνάντηση με τη σοβιετική ηγεσία. Ακόμα, δεν είχαν κανένα πρόβλημα και το 1956 (6η Ολομέλεια), προκειμένου να ανατραπεί το λεγόμενο «ανώμαλο εσωκομματικό καθεστώς» που δήθεν είχε επιβάλει στο ΚΚΕ ο Ν. Ζαχαριάδης. Το «ανώμαλο καθεστώς» και η «προσωπολατρία» αποτέλεσαν το πρόσχημα για τη δεξιά οπορτουνιστική στροφή του Κόμματος.

Η πορεία της επιρροής του λεγόμενου «ΚΚΕ εσωτερικού» ήταν φθίνουσα, αν και απολάμβανε τη συμπάθεια των αστικών πολιτικών δυνάμεων και των τότε μέσων ενημέρωσης, λόγω της αναθεωρητικής και αντισοβιετικής του κατεύθυνσης. Ο αστικός Τύπος της εποχής, δίχως να παύει να τους αποκαλεί κάποιες φορές «βασιλοκομμουνιστές», γενικά τους περιέβαλε με το χαρακτηρισμό «ανανέωση», που και οι ίδιοι κατά κόρον χρησιμοποίησαν, παρότι τίποτα το νέο δεν έφεραν. Οι απόψεις τους ήταν αναμάσημα, με δήθεν κομμουνιστική φρασεολογία, των σοσιαλδημοκρατικών θεωριών του 19ου αιώνα. Ο «σοσιαλισμός με δημοκρατία και ελευθερία», που επικαλέστηκαν, είναι ουσιαστικά αποδοχή της αστικής δημοκρατίας, δηλαδή της καπιταλιστικής εξουσίας, επομένως ψευδεπίγραφος, και σημαίνει απευθείας αποδοχή του βάρβαρου καπιταλιστικού συστήματος, που δεν εξανθρωπίζεται. Πραγματική ελευθερία και δημοκρατία υπάρχει για όλο το λαό, μόνο όταν η εργατική τάξη, σε συμμαχία με τα λαϊκά τμήματα των μεσαίων στρωμάτων, κατακτήσει τη δική της εξουσία και κοινωνικοποιήσει τα μέσα παραγωγής, εφόσον δηλαδή καταργήσει την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.

Επιβεβαιώθηκε διαχρονικά ότι οι φορείς του οπορτουνισμού, ακόμα και στην περίπτωση που εντοπίζουν υπαρκτά προβλήματα, δεν οδηγούνται στη διαμόρφωση πολιτικής που θα τα αντιμετωπίζει, αλλά διαμορφώνουν πολιτική που οδηγεί στην κατεδάφιση εκείνου που υποτίθεται ότι θέλουν να βελτιώσουν (κόμμα, σοσιαλιστική εξουσία).

Οι επιλογές του «ΚΚΕ εσωτερικού», καθώς και συνολικά του «ευρωκομμουνιστικού» ρεύματος, σε καμία περίπτωση δεν δικαιώνονται από τις αρνητικές εξελίξεις που ακολούθησαν την αντεπανάσταση του 1989-1991 στη Σοβιετική Ενωση και στα άλλα κράτη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Οι δυνάμεις που εξέθρεψαν την αντεπανάσταση, τροφοδοτήθηκαν από επιλογές που δανείζονταν συνταγές του καπιταλισμού, προκειμένου να αντιμετωπιστούν προβλήματα της σοσιαλιστικής οικοδόμησης.

Το επιβεβαιώνει όχι μόνο η πορεία του λεγόμενου «ΚΚΕ εσωτερικού» και των άλλων πολιτικών σχημάτων που γέννησε αυτό, αλλά και η πορεία του ΣΥΝ μετά το 1991. Ο ΣΥΝ, ως «αριστερή» αντιπολίτευση, στήριξε κρίσιμες επιλογές της αστικής τάξης της Ελλάδας, π.χ. τη συμμετοχή στην ΕΕ και στο ευρώ, συνολικά τις μεταρρυθμίσεις που εξυπηρετούσαν τις ανάγκες της κερδοφορίας του κεφαλαίου, ακόμα και τον ιμπεριαλιστικό πόλεμο κατά την επίθεση του ΝΑΤΟ στη Γιουγκοσλαβία, τον πόλεμο στο Ιράκ κ.ά.

Η ιδεολογική χρεοκοπία του «ΚΚΕ εσωτερικού» δεν ανέκοψε την επιδίωξη να επαναληφθεί το πείραμα της ΕΔΑ, με τη μετατροπή του σε Ελληνική Αριστερά (ΕΑΡ) και μέσα από τη δημιουργία του τότε ενιαίου Συνασπισμού. Αξιοποιώντας και τις αντεπαναστατικές ανατροπές στα κράτη της σοσιαλιστικής οικοδόμησης και τη βαθιά κρίση στο διεθνές κομμουνιστικό κίνημα, η ΕΑΡ, μαζί με στελέχη του ΚΚΕ και άλλους σοσιαλδημοκράτες, επιχείρησαν να το διαλύσουν (1989-1991). Και αυτή η προσπάθεια απέτυχε. Μαζί με άλλους ιστορικούς και πολιτικούς παράγοντες, η ρήξη στη 12η Ολομέλεια με τον οπορτουνισμό είχε συμβάλει στην καλλιέργεια κομμουνιστικών αντανακλαστικών (Κόμμα Νέου Τύπου) για τη διάσωση του χαρακτήρα του Κόμματος, την εποχή της κορύφωσης και νίκης της αντεπανάστασης.

Πιο καταφανής έγινε ο ρόλος του οπορτουνισμού, που από τη φύση του μεταλλάσσεται πολύ γρήγορα σε αστικό κόμμα (σοσιαλδημοκρατικό), όταν άρπαξε την ευκαιρία να σχηματίσει κυβέρνηση στο έδαφος του καπιταλισμού. Ο σημερινός ΣΥΡΙΖΑ, που έχει αντιγράψει το ΠΑΣΟΚ ακόμα και στην εξαγορά συνειδήσεων και έχει γοητευθεί από την ΕΕ, το ΝΑΤΟ, τις ΗΠΑ και τις βάσεις τους, μπορεί να μην είναι ακριβώς «εικόνα και ομοίωση» των οπορτουνιστών του 1968, οπωσδήποτε όμως είναι η ακόμα δεξιότερη φυσική εξέλιξη των ιδεολογικών και πολιτικών επιλογών τους.

Εξάλλου, αυτή είναι η πορεία και όσων ΚΚ απέβαλαν τις κομμουνιστικές αρχές και αξίες. Η μεγαλύτερη υπηρεσία τους στο καπιταλιστικό σύστημα (βλέπε π.χ. Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία) είναι ότι τσάκισαν μεγάλα εργατικά κινήματα, οδηγώντας τα στο συμβιβασμό με το κεφάλαιο και στην ενσωμάτωση, προκειμένου να υλοποιηθεί η στρατηγική του ιμπεριαλισμού.

Πηγή: Του Μάκη ΜΑΪΛΗ - "Ριζοσπάστης"   
{[['']]}
 
Copyright © ΙΣΤΟΡΙΑ - ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ - All Rights Reserved
Proudly powered by Blogger